<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes"?><rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"><channel><title>Miguel Quiroga | FisiQuímicamente</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/</link><atom:link href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/index.xml" rel="self" type="application/rss+xml"/><description>Miguel Quiroga</description><generator>Hugo Blox Builder (https://hugoblox.com)</generator><language>es</language><lastBuildDate>Wed, 22 Nov 2023 18:23:07 +0100</lastBuildDate><image><url>https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/avatar_hu_db328e5b3be050d5.jpg</url><title>Miguel Quiroga</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/</link></image><item><title>El extraño caso del vuelo 1023 de Mole Airlines</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/extrano-caso-vuelo-1023-mole-airlines/</link><pubDate>Mon, 04 Nov 2024 10:45:11 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/extrano-caso-vuelo-1023-mole-airlines/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Esta actividad es una &lt;strong&gt;traducción/adaptación&lt;/strong&gt; de &lt;a href="https://pubs.acs.org/doi/10.1021/ed080p407" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;em&gt;&lt;strong&gt;The Strange Case of Mole Airlines Flight 1023&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;Me gustaría compartir esta actividad pensada para 1.º de Bachillerato. Se trata de una &lt;strong&gt;actividad cooperativa&lt;/strong&gt; en la que el alumnado deberá resolver un caso de un accidente de avión. En ella deberán investigar a quién pertenece cada cuerpo basándose en la &lt;strong&gt;composición porcentual&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;compuestos químicos&lt;/strong&gt; encontrados.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;👥 Se realiza en pequeños &lt;strong&gt;grupos&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;3–4 personas&lt;/strong&gt; y se les permite utilizar todos los medios que estimen oportunos.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;⏱️ La &lt;strong&gt;duración&lt;/strong&gt; es de una sesión de &lt;strong&gt;50&lt;/strong&gt; &lt;strong&gt;min&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Leyes fundamentales de la Química</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/1bach/leyes-fundamentales-quimica/</link><pubDate>Wed, 07 Aug 2024 13:22:43 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/1bach/leyes-fundamentales-quimica/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;strong&gt;Trabaja&lt;/strong&gt; los &lt;strong&gt;contenidos&lt;/strong&gt; de este &lt;strong&gt;tema&lt;/strong&gt; convirtiéndote en &lt;strong&gt;médico forense&lt;/strong&gt; y averiguando qué pasó en el &lt;strong&gt;vuelo 1023&lt;/strong&gt; con &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/extrano-caso-vuelo-1023-mole-airlines/"&gt;esta genial &lt;strong&gt;actividad cooperativa&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="ley-de-conservación-de-la-masa"&gt;Ley de conservación de la masa&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;También &lt;strong&gt;ley de Lomonósov-Lavoisier&lt;/strong&gt;, ya que fue enunciada independientemente por Mijaíl Lomonósov en 1748 y por Antoine Lavoisier en 1785:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;En un sistema aislado, durante toda reacción química ordinaria, la masa total en el sistema permanece constante, es decir, la masa consumida de los reactivos es igual a la masa de los productos obtenidos.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;figure id="figure-reacción-de-combustión-del-metano-donde-cuatro-átomos-de-hidrógeno-cuatro-átomos-de-oxígeno-y-uno-de-carbono-están-presentes-antes-y-después-de-la-reacción-la-masa-total-después-de-la-reacción-es-la-misma-que-antes-de-la-reacción-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilemethane-combustionsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Reacción de **combustión** del **metano**, donde cuatro átomos de hidrógeno, cuatro átomos de oxígeno y uno de carbono están presentes antes y después de la reacción. La masa total después de la reacción es la misma que antes de la reacción. Adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Methane-combustion.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/reacciones-quimicas-2ESO-3ESO/combustion-metano.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Reacción de &lt;strong&gt;combustión&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;metano&lt;/strong&gt;, donde cuatro átomos de hidrógeno, cuatro átomos de oxígeno y uno de carbono están presentes antes y después de la reacción. La masa total después de la reacción es la misma que antes de la reacción. Adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Methane-combustion.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Methane-combustion.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="práctica-virtual"&gt;Práctica virtual&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Te recomendamos ver este excelente vídeo del &lt;a href="http://www.fqsaja.com" target="_blank" rel="noopener"&gt;Departamento de Física y Química del IES Valle del Saja&lt;/a&gt; donde nos proponen una &lt;strong&gt;práctica virtual&lt;/strong&gt; para &lt;strong&gt;determinar&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;fórmula&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;carbonato alcalino&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="A9D4ARMV0WM" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://drive.google.com/file/d/1vbY3zlpiMDH-RMqIduKnndgPNttzQJfh/view" target="_blank" rel="noopener"&gt;Aquí&lt;/a&gt; puedes descargarte el &lt;strong&gt;guion&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;práctica&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="ley-de-las-proporciones-definidas-o-ley-de-proust"&gt;Ley de las proporciones definidas o ley de Proust&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Enunciada por Louis Proust en 1799:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;Cuando se combinan dos o más elementos para dar un determinado compuesto, siempre lo hacen en una relación constante de masas.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;figure id="figure-ley-de-las-proporciones-definidas-basada-en-la-combustión-de-hidrógeno-en-oxígeno-reacción-del-oxihidrógeno-el-hidrógeno-y-el-oxígeno-siempre-reaccionan-en-una-proporción-21-se-producen-tantas-moléculas-de-agua-como-moléculas-de-hidrógeno-reaccionan-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilegesetz_der_multiplen_proportionensvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Ley de las proporciones definidas** basada en la combustión de hidrógeno en oxígeno (reacción del oxihidrógeno). El hidrógeno y el oxígeno siempre reaccionan en una proporción 2:1. Se producen tantas moléculas de agua como moléculas de hidrógeno reaccionan. Traducida y adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gesetz_der_multiplen_Proportionen.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/leyes-fundamentales-quimica-1Bach/ley-proporciones-definidas.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Ley de las proporciones definidas&lt;/strong&gt; basada en la combustión de hidrógeno en oxígeno (reacción del oxihidrógeno). El hidrógeno y el oxígeno siempre reaccionan en una proporción 2:1. Se producen tantas moléculas de agua como moléculas de hidrógeno reaccionan. Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gesetz_der_multiplen_Proportionen.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gesetz_der_multiplen_Proportionen.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="práctica-virtual-1"&gt;Práctica virtual&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Te recomendamos ver este excelente vídeo del &lt;a href="http://www.fqsaja.com" target="_blank" rel="noopener"&gt;Departamento de Física y Química del IES Valle del Saja&lt;/a&gt; donde nos proponen una &lt;strong&gt;práctica virtual&lt;/strong&gt; relacionada con la &lt;strong&gt;ley de Proust&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="fPAMzYfUUds" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://drive.google.com/file/d/1amvrMuqu1OUXAC5njaDNjv5WIOq4Vd1v/view" target="_blank" rel="noopener"&gt;Aquí&lt;/a&gt; puedes descargarte el &lt;strong&gt;guion&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;práctica&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="ley-de-las-proporciones-múltiples-o-ley-de-dalton"&gt;Ley de las proporciones múltiples o ley de Dalton&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Enunciada por John Dalton en 1803:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;Cuando dos o más elementos se combinan para dar más de un compuesto, una cantidad fija de uno de ellos se combina con cantidades variables del otro, en una relación de números enteros sencillos.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;figure id="figure-el-carbono-puede-formar-dos-compuestos-diferentes-con-el-oxígeno-adaptada-de-httpschemlibretextsorgbookshelvesintroductory_chemistryintroductory_chemistry_ck-12043a_atomic_structure4033a_law_of_multiple_proportions"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="El carbono puede formar dos compuestos diferentes con el oxígeno. Adaptada de https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_Chemistry/Introductory_Chemistry_(CK-12)/04%3A_Atomic_Structure/4.03%3A_Law_of_Multiple_Proportions."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/leyes-fundamentales-quimica-1Bach/ley-proporciones-multiples.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
El carbono puede formar dos compuestos diferentes con el oxígeno. Adaptada de &lt;a href="https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_Chemistry/Introductory_Chemistry_%28CK-12%29/04%3A_Atomic_Structure/4.03%3A_Law_of_Multiple_Proportions" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_Chemistry/Introductory_Chemistry_(CK-12)/04%3A_Atomic_Structure/4.03%3A_Law_of_Multiple_Proportions&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="ley-de-los-volúmenes-de-combinación-o-ley-de-gay-lussac"&gt;Ley de los volúmenes de combinación o ley de Gay-Lussac&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Enunciada por Gay-Lussac en 1808:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;Cuando los gases se combinan a temperatura y presión constantes, los volúmenes implicados están siempre en la relación de números enteros simples.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;h2 id="hipótesis-de-avogadro"&gt;Hipótesis de Avogadro&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Tras introducir el concepto de &lt;strong&gt;molécula&lt;/strong&gt; como la partícula integrante de los gases, en 1812 Avogadro formuló la ley que lleva su nombre:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;Volúmenes iguales de cualquier gas, medidos a la misma temperatura y presión, contienen el mismo número de moléculas.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;h3 id="mol"&gt;Mol&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Tras la &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2020/04/30/actualizacion-de-las-unidades-basicas-del-si/"&gt;última redefinición del Sistema Internacional (SI)&lt;/a&gt;, el &lt;strong&gt;mol&lt;/strong&gt; se define como:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;La &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/11/12/normas-de-ortografia-en-fisica-y-quimica/#8-cantidad-de-sustancia"&gt;cantidad de sustancia&lt;/a&gt; de un sistema que contiene $6.02214076\times 10^{23}$ entidades elementales (átomos, moléculas, iones, electrones, etc.) especificadas.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;h2 id="gases-ideales"&gt;Gases ideales&lt;/h2&gt;
&lt;figure id="figure-relación-entre-las-leyes-de-boyle-charles-gay-lussac-avogadro-combinada-e-ideal-donde-k_mathrm-b--rn_mathrm-a--nrn-es-la-constante-de-boltzmann-en-cada-ley-las-magnitudes-resaltadas-son-variables-mientras-que-las-otras-se-mantienen-constantes-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifileideal_gas_law_relationshipssvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Relación entre las leyes de Boyle, Charles, Gay-Lussac, Avogadro, combinada e ideal, donde $k_\mathrm B = R/N_\mathrm A = nR/N$ es la constante de Boltzmann. En cada ley, las magnitudes resaltadas son variables, mientras que las otras se mantienen constantes. Traducida y adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ideal_gas_law_relationships.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/leyes-fundamentales-quimica-1Bach/ley-gases-ideales.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Relación entre las leyes de Boyle, Charles, Gay-Lussac, Avogadro, combinada e ideal, donde $k_\mathrm B = R/N_\mathrm A = nR/N$ es la constante de Boltzmann. En cada ley, las magnitudes resaltadas son variables, mientras que las otras se mantienen constantes. Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ideal_gas_law_relationships.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ideal_gas_law_relationships.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="densidad-de-un-gas-ideal"&gt;Densidad de un gas ideal&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;A partir de la ecuación de los gases ideales:
&lt;/p&gt;
$$
pV = nRT = \frac{m}{M}\cdot RT \Rightarrow p = \frac{m}{V}\frac{RT}{M} = d\cdot \frac{RT}{M}
$$&lt;p&gt;
&lt;/p&gt;
$$
d = \frac{pM}{RT}\quad\mathrm{o}\quad M = \frac{dRT}{p},
$$&lt;p&gt;
donde $M$ es la masa molar del gas.&lt;/p&gt;
&lt;h4 id="práctica-virtual-2"&gt;Práctica virtual&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Te recomendamos ver este excelente vídeo del &lt;a href="http://www.fqsaja.com" target="_blank" rel="noopener"&gt;Departamento de Física y Química del IES Valle del Saja&lt;/a&gt; donde nos proponen una &lt;strong&gt;práctica virtual&lt;/strong&gt; para &lt;strong&gt;determinar&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;masa molar&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;oxígeno&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="9LApku_r5eg" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://drive.google.com/file/d/1Q16VZEKu5iUaK1f9rh5beBOoY1Y7TN77/view" target="_blank" rel="noopener"&gt;Aquí&lt;/a&gt; puedes descargarte el &lt;strong&gt;guion&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;práctica&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="ley-de-las-presiones-parciales-o-ley-de-dalton"&gt;Ley de las presiones parciales o ley de Dalton&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Enunciada por John Dalton en 1802:&lt;/p&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;En una mezcla de gases que no reaccionan, la presión total ejercida es igual a la suma de las presiones parciales que ejercerían los gases individuales si ocuparan ellos solos todo el volumen de la mezcla.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
$$
p_\mathrm t = \sum_{i=1}^{n} p_i = p_1 + p_2 + p_3 + \dots + p_n,
$$&lt;p&gt;
donde $p_i$ representa la &lt;strong&gt;presión parcial&lt;/strong&gt; del gas $i$:
&lt;/p&gt;
$$
p_i = \chi_i\cdot p_\mathrm t,
$$&lt;p&gt;
donde $\chi_i = n_i/n_\mathrm t$ es la &lt;strong&gt;fracción molar&lt;/strong&gt; del gas $i$.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifiledalton27s_law_of_partial_pressuressvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Traducida y adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dalton%27s_law_of_partial_pressures.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/leyes-fundamentales-quimica-1Bach/ley-presiones-parciales.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dalton%27s_law_of_partial_pressures.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dalton%27s_law_of_partial_pressures.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="simulación"&gt;Simulación&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si quieres aprender más sobre las &lt;strong&gt;propiedades&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;gases&lt;/strong&gt; te recomendamos que &lt;em&gt;enredes&lt;/em&gt; con esta excelente &lt;strong&gt;simulación&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;iframe src="https://phet.colorado.edu/sims/html/gas-properties/latest/gas-properties_es.html" width="100%" height="600" scrolling="no" allowfullscreen&gt;&lt;/iframe&gt;</description></item><item><title>Formulación y nomenclatura de Química Orgánica</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/formulacion-nomenclatura-quimica/organica/</link><pubDate>Tue, 13 Oct 2026 13:43:33 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/formulacion-nomenclatura-quimica/organica/</guid><description>&lt;div class="alert alert-game"&gt;
&lt;div&gt;
Si quieres practicar a &lt;strong&gt;nombrar&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;formular compuestos orgánicos&lt;/strong&gt; básicos, te recomendamos &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/formulacion-nomenclatura-quimica/organica/formula-con-marvin/"&gt;este estupendo &lt;strong&gt;juego&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; similar al parchís.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;p&gt;Te recomendamos echar un vistazo a &lt;a href="https://www.overleaf.com/read/jgvfsvdnfgcs#18f632" target="_blank" rel="noopener"&gt;este &lt;strong&gt;proyecto&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Overleaf&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, el cual alberga el &lt;strong&gt;código LaTeX&lt;/strong&gt; para generar &lt;strong&gt;imágenes&lt;/strong&gt; de muchas &lt;strong&gt;moléculas orgánicas&lt;/strong&gt;, cortesía de &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/alba-lopez-valenzuela/"&gt;Alba López Valenzuela&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Berto Tomás&lt;/strong&gt; también nos comparte &lt;a href="https://docs.google.com/document/d/1RV1fCLFnO_TVD4Om59ooWrVxHadEqc-7/edit" target="_blank" rel="noopener"&gt;este &lt;strong&gt;documento&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; con un &lt;strong&gt;banco&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;compuestos orgánicos editables&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;p&gt;Las &lt;strong&gt;representaciones tridimensionales de moléculas&lt;/strong&gt; son posibles gracias a &lt;a href="https://3dmol.csb.pitt.edu" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;3Dmol.js&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Nicholas Rego and David Koes&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;3Dmol.js: molecular visualization with WebGL&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bioinformatics (2015) 31 (8): 1322–1324 &lt;a href="https://doi.org/10.1093/bioinformatics/btu829" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://doi.org/10.1093/bioinformatics/btu829&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="nomenclatura-de-sustitución"&gt;Nomenclatura de sustitución&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Es la &lt;strong&gt;nomenclatura principal&lt;/strong&gt; para nombrar &lt;strong&gt;compuestos orgánicos&lt;/strong&gt;, los cuales se tratan como una &lt;strong&gt;combinación&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;compuesto padre&lt;/strong&gt; y de &lt;strong&gt;grupos funcionales&lt;/strong&gt;, uno de los cuales se designa como el &lt;strong&gt;grupo funcional principal&lt;/strong&gt;. El grupo principal formará la &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt;, mientras que el resto podrá formar parte de la cadena principal o formar &lt;strong&gt;cadenas laterales&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nomenclatura-sustitucion.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-5"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con esta &lt;strong&gt;molécula&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/sustitucion.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;Elemento&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Significado&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;span style="color: #b50000"&gt;hept(a)&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;cadena principal (heptano)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;span style="color: #b50000"&gt;en(o)&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;insaturación&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;span style="color: #b50000"&gt;di&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;prefijo multiplicador&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;ona&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;sufijo para el grupo principal (cetona)&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;cloro&lt;/span&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;prefijo de sustituyente&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;2 4 5 6&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;localizadores&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 id="prefijos-multiplicadores-para-entidades-simples-y-complejas"&gt;Prefijos multiplicadores para entidades simples y complejas&lt;/h3&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th style="text-align: left"&gt;Nº&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: left"&gt;Simple&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: left"&gt;Complejo&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: right"&gt;Nº&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: left"&gt;Simple&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: left"&gt;Complejo&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;di&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;bis&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;8&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;octa&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;octakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;tri&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;tris&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;9&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;nona&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;nonakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;tetra&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;tetrakis&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;10&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;deca&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;decakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;5&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;penta&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;pentakis&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;11&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;undeca&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;undecakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;6&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;hexa&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;hexakis&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;12&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;dodeca&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;dodecakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;7&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;hepta&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;heptakis&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: right"&gt;20&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;icosa&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: left"&gt;icosakis&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h2 id="creación-de-nombres-sistemáticos"&gt;Creación de nombres sistemáticos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;formación&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;nombre sistemático&lt;/strong&gt; requiere varios &lt;strong&gt;pasos&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Determinar&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;grupo funcional principal&lt;/strong&gt; que se nombrará mediante un &lt;strong&gt;sufijo&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Determinar&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt;, que ha de &lt;strong&gt;contener&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Nombrar&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;especificar&lt;/strong&gt; cualquier &lt;strong&gt;insaturación&lt;/strong&gt; (enlaces C=C y C≡C).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Combinar&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;nombre&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt; con el &lt;strong&gt;sufijo&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;grupo funcional principal&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Identificar&lt;/strong&gt; los &lt;strong&gt;sustituyentes&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ordenar&lt;/strong&gt; sus &lt;strong&gt;prefijos alfabéticamente&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Insertar prefijos&lt;/strong&gt; multiplicadores y &lt;strong&gt;localizadores&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h3 id="pin"&gt;PIN&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La nueva edición del Libro Azul incorpora un conjunto jerárquico de criterios para elegir el &lt;strong&gt;nombre único&lt;/strong&gt; que se prefiere a efectos de regulación, el &lt;em&gt;&lt;strong&gt;Preferred IUPAC Name&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, o &lt;strong&gt;PIN&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="grupos-funcionales--sufijos-y-prefijos"&gt;Grupos funcionales &amp;mdash; sufijos y prefijos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Un &lt;strong&gt;grupo funcional&lt;/strong&gt; es un &lt;strong&gt;átomo&lt;/strong&gt; o &lt;strong&gt;grupo&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;átomos&lt;/strong&gt; dentro de una molécula que puede ser &lt;strong&gt;responsable&lt;/strong&gt; de las &lt;strong&gt;reacciones químicas características&lt;/strong&gt; de esa &lt;strong&gt;molécula&lt;/strong&gt;. La siguiente tabla muestra la fórmula, sufijo (si es principal) y prefijo de cada uno de ellos, en orden decreciente de &lt;strong&gt;prioridad&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/grupos-funcionales.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="compuestos-padre-hidrocarburos"&gt;Compuestos padre (hidrocarburos)&lt;/h2&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
¿Te gustaría &lt;strong&gt;saber más&lt;/strong&gt; sobre los &lt;strong&gt;plásticos&lt;/strong&gt; que utilizamos en nuestra vida diaria? Echa un vistazo a &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/12/01/tipos-de-plasticos/"&gt;esta interesante &lt;strong&gt;entrada&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;blog&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;Compuestos orgánicos formados únicamente por átomos de carbono (C) e hidrógeno (H). Distinguimos entre:&lt;/p&gt;
&lt;dl&gt;
&lt;dt&gt;Alifáticos&lt;/dt&gt;
&lt;dd&gt;Pueden ser de &lt;strong&gt;cadena abierta&lt;/strong&gt; (acíclicos) o &lt;strong&gt;cerrada&lt;/strong&gt; (cíclicos).&lt;/dd&gt;
&lt;dt&gt;Aromáticos&lt;/dt&gt;
&lt;dd&gt;Hidrocarburos &lt;strong&gt;cíclicos&lt;/strong&gt; con enlaces simples y múltiples alternados. Ej.: &lt;strong&gt;benceno&lt;/strong&gt;.&lt;/dd&gt;
&lt;/dl&gt;
&lt;h3 id="alcanos-cc"&gt;Alcanos (C&amp;mdash;C)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Hidrocarburos en los que los &lt;strong&gt;enlaces C&amp;mdash;C&lt;/strong&gt; son todos &lt;strong&gt;simples&lt;/strong&gt;. Se nombran con un &lt;strong&gt;prefijo&lt;/strong&gt; que indica el número de átomos de carbono y la &lt;strong&gt;terminación &lt;em&gt;&amp;ndash;ano&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/alcanos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-9"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="metano"&gt;Metano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/metano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="etano"&gt;Etano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/etano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="propano"&gt;Propano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/propano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="butano"&gt;Butano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/butano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;p&gt;En caso de ser &lt;strong&gt;sustituyentes&lt;/strong&gt;, cambian la &lt;strong&gt;terminación&lt;/strong&gt; &amp;ndash;ano por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;il(o)&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h4 id="cicloalcanos"&gt;Cicloalcanos&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Se añade el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;ciclo&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; al nombre del hidrocarburo.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/cicloalcanos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-11"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="ciclopropano"&gt;Ciclopropano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/ciclopropano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="ciclobutano"&gt;Ciclobutano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/ciclobutano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="ciclohexano"&gt;Ciclohexano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/ciclohexano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="ciclodecano"&gt;Ciclodecano&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/ciclodecano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h4 id="hidrocarburos-y-productos-petrolíferos"&gt;Hidrocarburos y productos petrolíferos&lt;/h4&gt;
&lt;figure id="figure-pdfhidrocarburos-petroleopdf"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="[**PDF**](hidrocarburos-petroleo.pdf)"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/hidrocarburos-petroleo.svg"
loading="lazy" width="100%" class=" img-light" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;a href="hidrocarburos-petroleo.pdf"&gt;&lt;strong&gt;PDF&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="alquenos-cc-y-alquinos-cc"&gt;Alquenos (C=C) y alquinos (C≡C)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La presencia de &lt;strong&gt;insaturaciones&lt;/strong&gt; &amp;mdash;&lt;strong&gt;enlaces dobles&lt;/strong&gt; (&lt;strong&gt;C=C&lt;/strong&gt;) y &lt;strong&gt;triples&lt;/strong&gt; (&lt;strong&gt;C≡C&lt;/strong&gt;)&amp;mdash; se indica mediante las &lt;strong&gt;terminaciones &lt;em&gt;&amp;ndash;eno&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; e &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;ino&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, respectivamente, y &lt;strong&gt;localizadores&lt;/strong&gt; definiendo sus posiciones.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/insaturaciones.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-14"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="buta-13-dieno"&gt;Buta-1,3-dieno&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/butadieno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="pent-1-en-4-ino"&gt;Pent-1-en-4-ino&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/pentino.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ciclohexa-13-dieno"&gt;Ciclohexa-1,3-dieno&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/ciclohexadieno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;p&gt;En caso de ser &lt;strong&gt;sustituyentes&lt;/strong&gt;, terminan en &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;enil(o)&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; e &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;inil(o)&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, respectivamente, si se unen mediante un enlace sencillo, o en &lt;em&gt;&lt;strong&gt;–ilideno&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; e &lt;em&gt;&lt;strong&gt;–ilidino&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;&lt;sup id="fnref:1"&gt;&lt;a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;1&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt; si se unen por un doble o triple enlace, respectivamente.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="aromáticos-arenos"&gt;Aromáticos (arenos)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;El &lt;strong&gt;benceno&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;/strong&gt;, es el hidrocarburo aromático de &lt;strong&gt;referencia&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/aromaticos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-16"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="benceno"&gt;Benceno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/benceno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="tolueno"&gt;Tolueno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/tolueno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="etenilbenceno"&gt;Etenilbenceno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/etenilbenceno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="1245-tetrametilbenceno"&gt;1,2,4,5-tetrametilbenceno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/dureno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;p&gt;En caso de ser &lt;strong&gt;sustituyente&lt;/strong&gt;, se denomina &lt;em&gt;&lt;strong&gt;fenil(o)&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-17"&gt;
&lt;summary&gt;¿Cómo es mejor representar el benceno? Pincha aquí para leer una interesante discusión en forma de 🧵 hilo de Twitter&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;div align="center"&gt;
&lt;blockquote class="twitter-tweet" data-dnt="true"&gt;&lt;p lang="es" dir="ltr"&gt;¿Cómo es mejor representar el benceno? La representación con enlaces simples y dobles alternos es mayoritaria en la bibliografía (incluidos ejemplos de la IUPAC) pero tengo entendido que con un círculo es más correcto. ¿Me ayudáis?&lt;/p&gt;&amp;mdash; Rodrigo Alcaraz de la Osa - FisiQuímicamente (@fqmente) &lt;a href="https://x.com/fqmente/status/1316297800607563778?ref_src=twsrc%5Etfw"&gt;October 14, 2020&lt;/a&gt;&lt;/blockquote&gt;
&lt;script async src="https://platform.x.com/widgets.js" charset="utf-8"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h4 id="arenos-policíclicos-con-importancia-en-el-estudio-de-sistemas-biológicos"&gt;Arenos policíclicos con importancia en el estudio de sistemas biológicos&lt;/h4&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/policiclicos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-19"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="naftaleno"&gt;Naftaleno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/naftaleno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="antraceno"&gt;Antraceno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/antraceno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="fenantreno"&gt;Fenantreno&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/fenantreno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="elección-y-numeración-de-la-cadena-principal"&gt;Elección y numeración de la cadena principal&lt;/h2&gt;
&lt;h3 id="elección"&gt;Elección&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt; se &lt;strong&gt;elige&lt;/strong&gt; aplicando los siguientes &lt;strong&gt;criterios&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Contiene el grupo funcional principal.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Contiene el mayor número de grupos funcionales.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Los sistemas de anillos son prioritarios frente a las cadenas.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Contiene más átomos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Contiene más enlaces múltiples (dobles en caso de empate).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Contiene más sustituyentes.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h3 id="numeración"&gt;Numeración&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;cadena principal&lt;/strong&gt; se &lt;strong&gt;numera&lt;/strong&gt; aplicando los siguientes &lt;strong&gt;criterios&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Localizadores más bajos para heteroátomos (sustitutos de algún carbono en la cadena principal).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Localizador más bajo para el grupo funcional principal.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Localizadores más bajos para enlaces dobles y triples.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Localizadores más bajos como conjunto para todos los sustituyentes nombrados como prefijos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Localizadores más bajos para sustituyentes en orden de mención (alfabético).&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h2 id="nomenclatura-de-clase-funcional"&gt;Nomenclatura de clase funcional&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;También conocida como nomenclatura &lt;em&gt;&lt;strong&gt;radicofuncional&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, es la &lt;strong&gt;preferida&lt;/strong&gt; para &lt;strong&gt;ésteres&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;haluros de ácido&lt;/strong&gt; (también utilizada para &lt;strong&gt;éteres&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;cetonas&lt;/strong&gt;). Los nombres consisten en el &lt;strong&gt;nombre&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; del compuesto seguido de la palabra &lt;em&gt;&lt;strong&gt;de&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; y el &lt;strong&gt;nombre&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;sustituyente&lt;/strong&gt; al que va unido.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nomenclatura-clase-funcional.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-21"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h3 id="propanoato-de-metilo"&gt;Propanoato de metilo&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/propanoato-metilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="cloruro-de-acetilo"&gt;Cloruro de acetilo&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/cloruro-acetilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="bromuro-de-benzoilo"&gt;Bromuro de benzoilo&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/bromuro-benzoilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="representación-gráfica-zigzag"&gt;Representación gráfica (zigzag)&lt;/h2&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/zigzag.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="funciones-que-contienen-halógenos-f-cl-br-o-i"&gt;Funciones que contienen halógenos (&lt;span style="color: #4c5f26"&gt;F&lt;/span&gt;, &lt;span style="color: #4c5f26"&gt;Cl&lt;/span&gt;, &lt;span style="color: #4c5f26"&gt;Br&lt;/span&gt; o &lt;span style="color: #4c5f26"&gt;I&lt;/span&gt;)&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;No pueden ser nunca el grupo principal, por lo que se nombran añadiendo el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;fluoro&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;, &lt;em&gt;&lt;strong&gt;cloro&amp;ndash;&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, &lt;em&gt;&lt;strong&gt;bromo&amp;ndash;&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; o &lt;em&gt;&lt;strong&gt;yodo&amp;ndash;&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, según corresponda, al nombre del hidrocarburo.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/haloalcanos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-24"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h3 id="1112-tetrafluoroetano"&gt;1,1,1,2-tetrafluoroetano&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/tetrafluoroetano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="11-dicloroeteno"&gt;1,1-dicloroeteno&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/dicloroeteno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="12-dibromobenceno"&gt;1,2-dibromobenceno&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/dibromobenceno.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="yodometano"&gt;Yodometano&lt;/h3&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/yodometano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="funciones-que-contienen-oxígeno-o"&gt;Funciones que contienen oxígeno (&lt;span style="color: #b50000"&gt;O&lt;/span&gt;)&lt;/h2&gt;
&lt;h3 id="alcoholes-oh"&gt;Alcoholes (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;OH&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;ol&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;hidroxi&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/alcoholes.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-26"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="etanol"&gt;Etanol&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/etanol.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="fenol"&gt;Fenol&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/fenol.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-2-hidroxipropanoico"&gt;Ácido 2-hidroxipropanoico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-2-hidroxipropanoico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="aldehídos-cho"&gt;Aldehídos (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;CHO&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;al&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; (o &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;carbaldehído&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;) al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;formil&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; (u &lt;em&gt;&lt;strong&gt;oxo&amp;ndash;&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;).&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/aldehidos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-28"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="formaldehído"&gt;Formaldehído&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/formaldehido.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="benzaldehído"&gt;Benzaldehído&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/benzaldehido.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-4-metil-3-formilpent-3-en-1-oico"&gt;Ácido 4-metil-3-formilpent-3-en-1-oico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-formilpentoico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="cetonas-o"&gt;Cetonas (&lt;span style="color: #b50000"&gt;=O&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;ona&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;oxo&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/cetonas.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-30"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="propan-2-ona"&gt;Propan-2-ona&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acetona.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="1-feniletan-1-ona"&gt;1-feniletan-1-ona&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acetofenona.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="2-metil-3-oxo-butanal"&gt;2-metil-3-oxo-butanal&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/butanal.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="éteres-or"&gt;Éteres (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;OR&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;No pueden ser nunca el grupo principal, por lo que se nombran añadiendo el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;(R)oxi&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; al nombre del hidrocarburo.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/eteres.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-32"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="etoxietano"&gt;Etoxietano&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/etoxietano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="anisol"&gt;Anisol&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/anisol.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="furano"&gt;Furano&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/furano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="ácidos-carboxílicos-cooh"&gt;Ácidos carboxílicos (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;COOH&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Son compuestos con un &lt;strong&gt;grupo carboxilo&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;C(=O)OH&lt;/span&gt;&lt;/strong&gt;.
Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se nombran comenzando por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;ácido&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; y añadiendo el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;oico&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; (o &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;carboxílico&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;) al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;carboxi&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;. Ejemplos: &lt;strong&gt;aminoácidos&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ácidos grasos&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acidos-carboxilicos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-34"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="ácido-acético"&gt;Ácido acético&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-acetico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-benzoico"&gt;Ácido benzoico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-benzoico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-2-hidroxipropano-123-tricarboxílico"&gt;Ácido 2-hidroxipropano-1,2,3-tricarboxílico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-citrico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="ésteres-coor"&gt;Ésteres (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;COOR&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Derivan de ácidos, en los que al menos un grupo hidroxi, &amp;mdash;OH, se sustituye por un grupo &amp;mdash;OR. Se utiliza la &lt;strong&gt;nomenclatura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;clase funcional&lt;/strong&gt;, sustituyendo la &lt;strong&gt;terminación&lt;/strong&gt; &amp;ndash;oico del ácido por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;oato&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt;; en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;(R)oxicarbonil&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/esteres.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-36"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="acetato-de-etilo"&gt;Acetato de etilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acetato-etilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="benzoato-de-metilo"&gt;Benzoato de metilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/benzoato-metilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-3-acetiloxipropanoico"&gt;Ácido 3-(acetiloxi)propanoico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-acetiloxipropanoico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="carboxilatos-coo"&gt;Carboxilatos (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;COO&lt;sup&gt;&amp;ndash;&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Son la base conjugada de un ácido carboxílico, siendo iones con carga negativa (aniones). Se utiliza la &lt;strong&gt;nomenclatura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;clase funcional&lt;/strong&gt;, sustituyendo la &lt;strong&gt;terminación&lt;/strong&gt; &amp;ndash;oico del ácido por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;oato&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt;; en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;carboxilato&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/carboxilatos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="haluros-de-ácido-cox"&gt;Haluros de ácido (&lt;span style="color: #b50000"&gt;&amp;mdash;COX&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Derivan de ácidos carboxílicos, sustituyendo el grupo hidroxi, &amp;mdash;OH, por un haluro (F, Cl, Br o I).
Se utiliza la &lt;strong&gt;nomenclatura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;clase funcional&lt;/strong&gt;, comenzando por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;haluro de&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; y sustituyendo la &lt;strong&gt;terminación&lt;/strong&gt; &amp;ndash;oico del ácido por &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;oilo&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;, si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt;; en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;halocarbonil&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/haluros-acido.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-39"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="cloruro-de-acetilo"&gt;Cloruro de acetilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/cloruro-acetilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="bromuro-de-benzoilo"&gt;Bromuro de benzoilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/bromuro-benzoilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="ácido-4-clorocarbonil-3-hidroxi-2-metilpentanoico"&gt;Ácido 4-clorocarbonil-3-hidroxi-2-metilpentanoico&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acido-metilpentanoico.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="funciones-que-contienen-nitrógeno-n"&gt;Funciones que contienen nitrógeno (&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;N&lt;/span&gt;)&lt;/h2&gt;
&lt;h3 id="aminas-nh2"&gt;Aminas (&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;&amp;mdash;NH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;amina&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;amino&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/aminas.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-41"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="prop-1-en-1-amina"&gt;Prop-1-en-1-amina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/propenamina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="anilina"&gt;Anilina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/anilina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="2-dimetilaminoetanol"&gt;2-(dimetilamino)etanol&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/dimetilaminoetanol.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h4 id="aminas-secundarias-y-terciarias"&gt;Aminas secundarias y terciarias&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Cuando se reemplazan hidrógenos del grupo &amp;mdash;NH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; por sustituyentes complejos se utiliza la letra &lt;em&gt;N&lt;/em&gt; en vez de números localizadores.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/aminas-sec-terc.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-43"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="n-metilmetanamina"&gt;&lt;em&gt;N&lt;/em&gt;-metilmetanamina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/N-metilmetanamina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="n-fenilanilina"&gt;&lt;em&gt;N&lt;/em&gt;-fenilanilina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/N-fenilanilina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="nn-dimetilmetanamina"&gt;&lt;em&gt;N&lt;/em&gt;,&lt;em&gt;N&lt;/em&gt;-dimetilmetanamina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/N-N-dimetilmetanamina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="amidas-conh2"&gt;Amidas (&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;&amp;mdash;CONH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;amida&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; (o &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;carboxamida&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;) al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;carbamoil&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/amidas.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-45"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h5 id="acetamida"&gt;Acetamida&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/acetamida.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="benzamida"&gt;Benzamida&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/benzamida.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h5 id="asparagina"&gt;Asparagina&lt;/h5&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/asparagina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h4 id="amidas-secundarias-y-terciarias"&gt;Amidas secundarias y terciarias&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Igual que en las aminas, la sustitución de hidrógenos del grupo &amp;mdash;CONH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; se denota por la letra &lt;em&gt;N&lt;/em&gt; en vez de números localizadores.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="nitrilos-cn"&gt;Nitrilos (&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;&amp;mdash;C≡N&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Si son el &lt;strong&gt;grupo principal&lt;/strong&gt; se añade el &lt;strong&gt;sufijo &lt;em&gt;&amp;ndash;nitrilo&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; (o &lt;em&gt;&lt;strong&gt;&amp;ndash;carbonitrilo&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;) al nombre del hidrocarburo, en caso contrario se utiliza el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;ciano&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nitrilos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-47"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="butanonitrilo"&gt;Butanonitrilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/butanonitrilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="benzonitrilo"&gt;Benzonitrilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/benzonitrilo.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="2-cianoprop-2-enoato-de-metilo"&gt;2-cianoprop-2-enoato de metilo&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/cianoacrilato.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="nitrocompuestos-no2"&gt;Nitrocompuestos (&lt;span style="color: #2a54a9"&gt;&amp;mdash;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/span&gt;)&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;No pueden ser nunca el grupo principal. Se nombran añadiendo el &lt;strong&gt;prefijo &lt;em&gt;nitro&amp;ndash;&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nitrocompuestos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-49"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;h4 id="2-nitropropano"&gt;2-nitropropano&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nitropropano.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="246-trinitrotolueno"&gt;2,4,6-trinitrotolueno&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/TNT.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;h4 id="123-trinitroxipropano"&gt;1,2,3-trinitroxipropano&lt;/h4&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='https://dev.fisiquimicamente.com/media/formulacion-nomenclatura-quimica-organica/nitroglicerina.sdf' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;div class="footnotes" role="doc-endnotes"&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li id="fn:1"&gt;
&lt;p&gt;El sufijo &lt;em&gt;&lt;strong&gt;–ilidino&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; solo se utiliza en el caso de que el sustituyente esté unido a un &lt;strong&gt;heteroátomo&lt;/strong&gt;, como por ejemplo P o Si.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:1" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>Modelos atómicos</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/modelos-atomicos/</link><pubDate>Mon, 26 Jan 2026 17:29:39 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/modelos-atomicos/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;strong&gt;Aprende más&lt;/strong&gt; sobre &lt;strong&gt;J.J. Thomson&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;Ernest Rutherford&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;Niels Bohr&lt;/strong&gt; echando un vistazo a sus &lt;strong&gt;biografías científicas&lt;/strong&gt; en nuestra sección de &lt;a href="https://fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/historia-ciencia/" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Historia de la Ciencia&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="descubrimiento-del-electrón"&gt;Descubrimiento del electrón&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En &lt;strong&gt;1897&lt;/strong&gt;, J.J. &lt;strong&gt;Thomson&lt;/strong&gt; lleva a cabo su famoso &lt;strong&gt;experimento&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;tubo&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;rayos catódicos&lt;/strong&gt;, con el que &lt;strong&gt;descubre&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;electrón&lt;/strong&gt;, la &lt;strong&gt;partícula elemental&lt;/strong&gt; con &lt;strong&gt;carga&lt;/strong&gt; eléctrica &lt;strong&gt;negativa&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-thomson-aplicó-un-alto-voltaje-a-los-electrodos-de-un-tubo-de-descarga-que-contenía-gas-a-baja-presión-al-colocar-una-pantalla-fluorescente-en-el-ánodo-electrodo-positivo-observó-destellos-verdes-producidos-por-los-llamados-rayos-catódicos-originados-en-el-cátodo-traducida-y-adaptada-de-httpswwwcheggcomlearnchemistryintroduction-to-chemistryelectron-in-chemistry"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Thomson aplicó un **alto voltaje** a los electrodos de un **tubo** de **descarga** que contenía **gas** a **baja presión**. Al colocar una **pantalla fluorescente** en el ánodo (electrodo positivo), observó **destellos verdes**, producidos por los llamados **rayos catódicos** (originados en el cátodo). Traducida y adaptada de https://www.chegg.com/learn/chemistry/introduction-to-chemistry/electron-in-chemistry."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/modelos-atomicos-4ESO/experimento-rayos-catodicos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Thomson aplicó un &lt;strong&gt;alto voltaje&lt;/strong&gt; a los electrodos de un &lt;strong&gt;tubo&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;descarga&lt;/strong&gt; que contenía &lt;strong&gt;gas&lt;/strong&gt; a &lt;strong&gt;baja presión&lt;/strong&gt;. Al colocar una &lt;strong&gt;pantalla fluorescente&lt;/strong&gt; en el ánodo (electrodo positivo), observó &lt;strong&gt;destellos verdes&lt;/strong&gt;, producidos por los llamados &lt;strong&gt;rayos catódicos&lt;/strong&gt; (originados en el cátodo). Traducida y adaptada de &lt;a href="https://www.chegg.com/learn/chemistry/introduction-to-chemistry/electron-in-chemistry" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.chegg.com/learn/chemistry/introduction-to-chemistry/electron-in-chemistry&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="F0I-11R_IHg" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;h3 id="resultados-del-experimento"&gt;Resultados del experimento&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Los &lt;strong&gt;resultados&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;experimento&lt;/strong&gt; fueron:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Los &lt;strong&gt;rayos catódicos&lt;/strong&gt; se &lt;strong&gt;originaban&lt;/strong&gt; en el &lt;strong&gt;cátodo&lt;/strong&gt; y viajaban hacia el ánodo.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Los &lt;strong&gt;rayos&lt;/strong&gt; no eran visibles pero &lt;strong&gt;podían detectarse&lt;/strong&gt; con una &lt;strong&gt;pantalla fluorescente&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;En &lt;strong&gt;ausencia&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;campos electromagnéticos&lt;/strong&gt; externos, los rayos viajaban en &lt;strong&gt;línea recta&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Al &lt;strong&gt;aplicar campos eléctricos&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;magnéticos&lt;/strong&gt;, los &lt;strong&gt;rayos catódicos&lt;/strong&gt; mostraban un &lt;strong&gt;comportamiento similar&lt;/strong&gt; al de &lt;strong&gt;partículas&lt;/strong&gt; con &lt;strong&gt;carga negativa&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Las &lt;strong&gt;características&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;rayos catódicos&lt;/strong&gt; eran &lt;strong&gt;independientes&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;naturaleza&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;gas&lt;/strong&gt; contenido dentro del tubo y del &lt;strong&gt;material&lt;/strong&gt; del que estaban formados los &lt;strong&gt;electrodos&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="modelo-de-thomson"&gt;Modelo de Thomson&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Siete años después de su famoso experimento, en &lt;strong&gt;1904&lt;/strong&gt;, Thomson postula un modelo atómico que se conoce como el &lt;strong&gt;modelo&lt;/strong&gt; del &lt;em&gt;&lt;strong&gt;pastel&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;pasas&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;El &lt;strong&gt;átomo&lt;/strong&gt; está formado por una &lt;em&gt;&lt;strong&gt;nube&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; esférica con &lt;strong&gt;carga positiva&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt;, con carga negativa, se encuentran &lt;strong&gt;incrustados&lt;/strong&gt; por toda la &lt;strong&gt;esfera&lt;/strong&gt;, como las &lt;strong&gt;pasas&lt;/strong&gt; en un &lt;strong&gt;pastel&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;El número total de electrones es tal que la carga neta del átomo es cero (&lt;strong&gt;átomo neutro&lt;/strong&gt;).&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;figure id="figure-modelo-de-thomson-también-conocido-como-modelo-del-pastel-de-pasas"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Modelo de Thomson, también conocido como modelo del *pastel de pasas*."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/estructura-atomica-2ESO-3ESO/Thomson.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Modelo de Thomson, también conocido como modelo del &lt;em&gt;pastel de pasas&lt;/em&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="descubrimiento-del-núcleo-atómico"&gt;Descubrimiento del núcleo atómico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En &lt;strong&gt;1911&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;Geiger&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;Marsden&lt;/strong&gt;, dirigidos por Ernest &lt;strong&gt;Rutherford&lt;/strong&gt;, llevan a cabo un &lt;strong&gt;experimento histórico&lt;/strong&gt; en el que &lt;strong&gt;descubren&lt;/strong&gt; la existencia del &lt;strong&gt;núcleo&lt;/strong&gt; atómico:&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-experimento-de-geiger-marsden-las-particulas-alfa-alpha-procedentes-de-radio-ra-radiactivo-y-con-carga-positiva-se-aceleran-y-se-hacen-incidir-sobre-una-lamina-de-oro-muy-delgada-tras-atravesar-la-lamina-las-particulas-alpha-chocan-contra-una-pantalla-fluorescente-zns-produciendose-un-destello-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilegeiger-marsden_experimentsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Experimento de Geiger-Marsden**. Las partículas alfa (&amp;alpha;), procedentes de radio (Ra) radiactivo y con carga positiva, se aceleran y se hacen incidir sobre una lámina de oro muy delgada. Tras atravesar la lámina, las partículas &amp;alpha; chocan contra una pantalla fluorescente (ZnS), produciéndose un destello. Traducida y adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Geiger-Marsden_experiment.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/estructura-atomica-2ESO-3ESO/experimento-Rutherford.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Experimento de Geiger-Marsden&lt;/strong&gt;. Las partículas alfa (α), procedentes de radio (Ra) radiactivo y con carga positiva, se aceleran y se hacen incidir sobre una lámina de oro muy delgada. Tras atravesar la lámina, las partículas α chocan contra una pantalla fluorescente (ZnS), produciéndose un destello. Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Geiger-Marsden_experiment.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Geiger-Marsden_experiment.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="resultados-del-experimento-1"&gt;Resultados del experimento&lt;/h3&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;La &lt;strong&gt;mayoría&lt;/strong&gt; de las &lt;strong&gt;partículas atravesaban&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;lámina&lt;/strong&gt; de oro sin desviarse.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Muy pocas&lt;/strong&gt; (1/10000 aproximadamente) &lt;strong&gt;se desviaban&lt;/strong&gt; un ángulo mayor de unos 10°.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Algunas&lt;/strong&gt; partículas (poquísimas) &lt;strong&gt;incluso rebotaban&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h3 id="interpretación-de-rutherford"&gt;Interpretación de Rutherford&lt;/h3&gt;
&lt;figure id="figure-conclusiones-del-experimento-de-rutherford"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Conclusiones del experimento de Rutherford."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/estructura-atomica-2ESO-3ESO/experimento-Rutherford-detalle.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Conclusiones del experimento de Rutherford.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Si el &lt;strong&gt;modelo&lt;/strong&gt; propuesto por &lt;strong&gt;Thomson&lt;/strong&gt; fuera cierto, &lt;strong&gt;no deberían observarse desviaciones&lt;/strong&gt; ni rebotes de las partículas incidentes.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Las partículas se desvían al encontrar en su trayectoria una zona muy pequeña (&lt;strong&gt;núcleo&lt;/strong&gt;) cargada &lt;strong&gt;positivamente&lt;/strong&gt;, donde se concentra la mayor parte de la &lt;strong&gt;masa&lt;/strong&gt; del átomo.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;Puedes entender mejor las &lt;strong&gt;conclusiones&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;experimento&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Rutherford&lt;/strong&gt; con esta &lt;strong&gt;simulación&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;iframe src="https://phet.colorado.edu/sims/html/rutherford-scattering/latest/rutherford-scattering_es.html" width="100%" height="600" scrolling="no" allowfullscreen&gt;&lt;/iframe&gt;
&lt;h2 id="modelo-de-rutherford"&gt;Modelo de Rutherford&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;El átomo está formado por un &lt;strong&gt;núcleo&lt;/strong&gt;, muy pequeño comparado con el tamaño del átomo, con &lt;strong&gt;carga positiva&lt;/strong&gt; y donde se concentra casi toda su &lt;strong&gt;masa&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt;, con carga negativa, &lt;strong&gt;giran alrededor&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;núcleo&lt;/strong&gt; como lo hacen los planetas alrededor del Sol.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;figure id="figure-modelo-de-rutherford-también-conocido-como-modelo-planetario"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Modelo de Rutherford, también conocido como modelo *planetario*."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/estructura-atomica-2ESO-3ESO/Rutherford.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Modelo de Rutherford, también conocido como modelo &lt;em&gt;planetario&lt;/em&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="modelo-de-bohr"&gt;Modelo de Bohr&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Propuesto en &lt;strong&gt;1913&lt;/strong&gt; por Niels &lt;strong&gt;Bohr&lt;/strong&gt; para &lt;strong&gt;explicar&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;estabilidad&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;materia&lt;/strong&gt; y los &lt;strong&gt;característicos espectros&lt;/strong&gt; de emisión y absorción de los &lt;strong&gt;gases&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-espectro-discreto-de-emisión-del-hidrógeno-h"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Espectro** discreto de **emisión** del **hidrógeno** (H)."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/modelos-atomicos-4ESO/espectro-H-em.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Espectro&lt;/strong&gt; discreto de &lt;strong&gt;emisión&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;hidrógeno&lt;/strong&gt; (H).
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;figure id="figure-espectro-discreto-de-absorción-del-hidrógeno-h"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Espectro** discreto de **absorción** del **hidrógeno** (H)."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/modelos-atomicos-4ESO/espectro-H-abs.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Espectro&lt;/strong&gt; discreto de &lt;strong&gt;absorción&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;hidrógeno&lt;/strong&gt; (H).
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-10"&gt;
&lt;summary&gt;¿Quieres ver cómo son los &lt;strong&gt;espectros de emisión&lt;/strong&gt; del resto de &lt;strong&gt;elementos&lt;/strong&gt; químicos de la tabla periódica? Pincha aquí&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;figure id="figure-httpsaprendiendofisicacwixsitecommy-sitetablas"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="https://aprendiendofisicac.wixsite.com/my-site/tablas" srcset="
/media/modelos-atomicos-4ESO/tabla-periodica-espectros_hu_c79f2c2c610bf816.webp 400w,
/media/modelos-atomicos-4ESO/tabla-periodica-espectros_hu_94fc45ad85340607.webp 760w,
/media/modelos-atomicos-4ESO/tabla-periodica-espectros_hu_7a6d9469e12ccaa9.webp 1200w"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/modelos-atomicos-4ESO/tabla-periodica-espectros_hu_c79f2c2c610bf816.webp"
width="760"
height="537"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;a href="https://aprendiendofisicac.wixsite.com/my-site/tablas" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://aprendiendofisicac.wixsite.com/my-site/tablas&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Si quieres aprender más sobre &lt;strong&gt;espectros atómicos&lt;/strong&gt; te recomendamos leer &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/10/19/de-que-color-son-los-gases/"&gt;esta interesante &lt;strong&gt;entrada&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;blog&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="postulados"&gt;Postulados&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Este modelo se basa en &lt;strong&gt;tres postulados fundamentales&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; describen &lt;strong&gt;órbitas circulares&lt;/strong&gt; en torno al núcleo &lt;strong&gt;sin irradiar energía&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Solo algunas &lt;strong&gt;órbitas&lt;/strong&gt; están &lt;strong&gt;permitidas&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;El &lt;strong&gt;electrón&lt;/strong&gt; solo &lt;strong&gt;emite&lt;/strong&gt; o &lt;strong&gt;absorbe energía&lt;/strong&gt; en los &lt;strong&gt;saltos&lt;/strong&gt; de una órbita permitida a otra, siendo la energía emitida/absorbida la diferencia de energía entre ambos niveles.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;figure id="figure-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilebohr_atom_model_englishsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Traducida y adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bohr_atom_model_English.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/modelos-atomicos-4ESO/Bohr.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bohr_atom_model_English.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bohr_atom_model_English.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
En &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/bengalas-de-colores/"&gt;esta &lt;strong&gt;práctica&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;laboratorio&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/"&gt;Miguel Quiroga&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt; nos propone &lt;strong&gt;experimentar&lt;/strong&gt; haciendo &lt;strong&gt;bengalas&lt;/strong&gt; de diferentes &lt;strong&gt;colores&lt;/strong&gt; para poder ver las &lt;strong&gt;llamas&lt;/strong&gt; de diferentes &lt;strong&gt;metales&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>Sistema periódico</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/sistema-periodico/</link><pubDate>Sun, 12 Nov 2023 01:55:27 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/sistema-periodico/</guid><description>&lt;h2 id="configuración-electrónica"&gt;Configuración electrónica&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;configuración electrónica&lt;/strong&gt; es la &lt;strong&gt;distribución&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;átomo&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;orbitales atómicos&lt;/strong&gt; (s, p, d y f).&lt;/p&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Consulta &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/11/12/normas-de-ortografia-en-fisica-y-quimica/#7-configuraci%c3%b3n-electr%c3%b3nica"&gt;aquí&lt;/a&gt; las &lt;strong&gt;reglas&lt;/strong&gt; que se han de tener en cuenta a la hora de &lt;strong&gt;escribir&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;configuración electrónica&lt;/strong&gt; de un átomo o un ion monoatómico.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h3 id="orbitales-atómicos"&gt;Orbitales atómicos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Se trata de &lt;strong&gt;regiones&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;espacio&lt;/strong&gt; donde la &lt;strong&gt;probabilidad&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;encontrar&lt;/strong&gt; a los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; es &lt;strong&gt;mayor&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h4 id="orbitales-s"&gt;Orbitales s&lt;/h4&gt;
&lt;figure id="figure-orbitales-s-rightarrow-2thinspacemathrm-e--adaptada-de-httpswwwcourseherocomsggeneral-chemistryquantum-theory"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Orbitales s** $\rightarrow 2\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/orbitales-s.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Orbitales s&lt;/strong&gt; $\rightarrow 2\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="orbitales-p"&gt;Orbitales p&lt;/h4&gt;
&lt;figure id="figure-orbitales-p-rightarrow-3times-2--6thinspacemathrm-e--adaptada-de-httpswwwcourseherocomsggeneral-chemistryquantum-theory"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Orbitales p** $\rightarrow 3\times 2 = 6\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/orbitales-p.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Orbitales p&lt;/strong&gt; $\rightarrow 3\times 2 = 6\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="orbitales-d"&gt;Orbitales d&lt;/h4&gt;
&lt;figure id="figure-orbitales-d-rightarrow-5times-2--10thinspacemathrm-e--adaptada-de-httpswwwcourseherocomsggeneral-chemistryquantum-theory"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Orbitales d** $\rightarrow 5\times 2 = 10\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/orbitales-d.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Orbitales d&lt;/strong&gt; $\rightarrow 5\times 2 = 10\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="orbitales-f"&gt;Orbitales f&lt;/h4&gt;
&lt;figure id="figure-orbitales-f-rightarrow-7times-2--14thinspacemathrm-e--adaptada-de-httpswwwcourseherocomsggeneral-chemistryquantum-theory"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Orbitales f** $\rightarrow 7\times 2 = 14\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/orbitales-f.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Orbitales f&lt;/strong&gt; $\rightarrow 7\times 2 = 14\thinspace\mathrm e^-$. Adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/general-chemistry/quantum-theory/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="diagrama-de-möller"&gt;Diagrama de Möller&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;El &lt;strong&gt;diagrama&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Möller&lt;/strong&gt; nos ayuda a saber en qué &lt;strong&gt;orden&lt;/strong&gt; han de &lt;strong&gt;llenarse&lt;/strong&gt; los distintos &lt;strong&gt;orbitales&lt;/strong&gt;, siguiendo las &lt;strong&gt;flechas&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-diagrama-de-möller-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilediagrama_de_configuracic3b3n_electrc3b3nicasvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Diagrama de Möller**. Adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Diagrama_de_Configuraci%C3%B3n_electr%C3%B3nica.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/diagrama-Moller.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Diagrama de Möller&lt;/strong&gt;. Adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Diagrama_de_Configuraci%C3%B3n_electr%C3%B3nica.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Diagrama_de_Configuraci%C3%B3n_electr%C3%B3nica.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="estado-fundamental"&gt;Estado fundamental&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Estado de &lt;strong&gt;mínima energía&lt;/strong&gt;. Electrones &lt;em&gt;&lt;strong&gt;siguen&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt; el &lt;strong&gt;diagrama de Möller&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="estados-excitados"&gt;Estados excitados&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;El &lt;strong&gt;orden&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;llenado&lt;/strong&gt; de orbitales &lt;strong&gt;no &lt;em&gt;sigue&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;diagrama de Möller&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="estados-prohibidos"&gt;Estados prohibidos&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Algún &lt;strong&gt;orbital&lt;/strong&gt; tiene &lt;strong&gt;más electrones&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;permitidos&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;s&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;p&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;d&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;f&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;6&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;10&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;14&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h2 id="electrones-de-valencia"&gt;Electrones de valencia&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;valencia&lt;/strong&gt; son los que se encuentran en la &lt;strong&gt;capa más externa&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;átomo&lt;/strong&gt;, siendo los &lt;strong&gt;responsables&lt;/strong&gt; de las &lt;strong&gt;interacciones&lt;/strong&gt; entre &lt;strong&gt;átomos&lt;/strong&gt; y la &lt;strong&gt;formación&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;enlaces&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="ejemplos"&gt;Ejemplos&lt;/h2&gt;
&lt;div class="alert alert-example"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;figure id="figure-diagramas-de-bohr-del-sodio-na-en-diferentes-configuraciones-electrónicas"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Diagramas de Bohr** del **sodio** (Na) en diferentes configuraciones electrónicas."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/sistema-periodico-4ESO/diagramas-Bohr.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Diagramas de Bohr&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;sodio&lt;/strong&gt; (Na) en diferentes configuraciones electrónicas.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="la-tabla-periódica-de-los-elementos"&gt;La tabla periódica de los elementos&lt;/h2&gt;
&lt;div class="alert alert-game"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;strong&gt;Aprende química&lt;/strong&gt; mientras juegas con &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/4eso/baraja-tabla-periodica/"&gt;esta genial &lt;strong&gt;baraja&lt;/strong&gt; de la &lt;strong&gt;tabla&lt;/strong&gt; &lt;strong&gt;periódica&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;tabla periódica de los elementos&lt;/strong&gt; organiza los &lt;strong&gt;118 elementos&lt;/strong&gt; conocidos en &lt;strong&gt;7 periodos&lt;/strong&gt; (filas) y &lt;strong&gt;18 grupos&lt;/strong&gt; (columnas), &lt;strong&gt;ordenados por su número atómico $Z$&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;div id="adobe-dc-view" style="width: 100vw; position: relative; left: 50%; right: 50%; margin-left: -50vw; margin-right: -50vw;"&gt;&lt;/div&gt;
&lt;script src="https://documentcloud.adobe.com/view-sdk/viewer.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;script type="text/javascript"&gt;
document.addEventListener("adobe_dc_view_sdk.ready", function(){
var adobeDCView = new AdobeDC.View({clientId: "6a5db401ecfe4a89b9fb36e0e4df9ce0", divId: "adobe-dc-view", locale: "es-ES"});
adobeDCView.previewFile({
content:{location: {url: "https:\/\/fisiquimicamente.com\/blog\/2020\/08\/23\/tabla-periodica-de-los-elementos\/tabla-periodica-elementos.pdf"}},
metaData:{fileName: "tabla-periodica-elementos.pdf"}
}, {embedMode: "IN_LINE"});
});
&lt;/script&gt;
&lt;!--
&lt;figure id="figure-descárgate-esta-tabla-periódica-en-pdf-de-alta-resolución-aquíhttpsfisiquimicamentecomblog20200823tabla-periodica-de-los-elementostambién-puedes-descargarte-este-estupendo-cómichttps7dde302b-d152-48de-80b5-41af2754e2f1filesusrcomugdaabf3b_81075692dae9482a9625f84147de8272pdf"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Descárgate esta **tabla periódica** en PDF de alta resolución [aquí](https://fisiquimicamente.com/blog/2020/08/23/tabla-periodica-de-los-elementos/).
También puedes descargarte [este estupendo cómic](https://7dde302b-d152-48de-80b5-41af2754e2f1.filesusr.com/ugd/aabf3b_81075692dae9482a9625f84147de8272.pdf)."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/tabla-periodica-elementos.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Descárgate esta &lt;strong&gt;tabla periódica&lt;/strong&gt; en PDF de alta resolución &lt;a href="https://fisiquimicamente.com/blog/2020/08/23/tabla-periodica-de-los-elementos/" target="_blank" rel="noopener"&gt;aquí&lt;/a&gt;.&lt;br&gt;También puedes descargarte &lt;a href="https://7dde302b-d152-48de-80b5-41af2754e2f1.filesusr.com/ugd/aabf3b_81075692dae9482a9625f84147de8272.pdf" target="_blank" rel="noopener"&gt;este estupendo cómic&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
--&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;Grupo&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;Configuración electrónica &lt;em&gt;externa&lt;/em&gt;&lt;/th&gt;
&lt;th style="text-align: center"&gt;Electrones de valencia&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;1&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;2 (y He)&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;2&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;13&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;3&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;14&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;4&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;15&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;5&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;16&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;6&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;17&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;7&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;18 (salvo He)&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;ns&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; np&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td style="text-align: center"&gt;8&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h3 id="propiedades-periódicas"&gt;Propiedades periódicas&lt;/h3&gt;
&lt;table&gt;
&lt;thead&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;Mismo periodo&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Mismo grupo&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/thead&gt;
&lt;tbody&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Mismo número de capas electrónicas&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Mismo número de e&lt;sup&gt;&amp;ndash;&lt;/sup&gt; en capa exterior&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;$Z$ y $A$ aumentan $\rightarrow$&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;$Z$ y $A$ aumentan $\downarrow$&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Carácter metálico disminuye $\rightarrow$&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Carácter metálico aumenta $\downarrow$&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;Radio atómico disminuye $\rightarrow$&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;Radio atómico aumenta $\downarrow$&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/tbody&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;h2 id="clasificación-de-los-elementos-químicos"&gt;Clasificación de los elementos químicos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Los elementos químicos pueden clasificarse en general en &lt;strong&gt;metales&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;semimetales&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;no metales&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;gases nobles&lt;/strong&gt;, según sus &lt;strong&gt;propiedades físicas&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;químicas comunes&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="metales"&gt;Metales&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Apariencia brillante&lt;/strong&gt;, son &lt;strong&gt;buenos conductores&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;calor&lt;/strong&gt; y de la &lt;strong&gt;electricidad&lt;/strong&gt; y forman &lt;strong&gt;aleaciones&lt;/strong&gt; con otros metales. La mayoría son &lt;strong&gt;sólidos&lt;/strong&gt; a $T$ ambiente (&lt;strong&gt;Hg&lt;/strong&gt; es 💧).&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-lingotes-de-oro-au-imagen-de-steve-bidmeadhttpspixabaycomesusersstevebidmead-249424-en-pixabayhttpspixabaycomes"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Lingotes** de **oro** (Au). Imagen de [**Steve Bidmead**](https://pixabay.com/es/users/Stevebidmead-249424/) en [Pixabay](https://pixabay.com/es/)." srcset="
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/lingotes-Au_hu_7e8da95fd04a728.webp 400w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/lingotes-Au_hu_ce3907498148fbe8.webp 760w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/lingotes-Au_hu_4b970052aa87e666.webp 1200w"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/lingotes-Au_hu_7e8da95fd04a728.webp"
width="760"
height="570"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Lingotes&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;oro&lt;/strong&gt; (Au). Imagen de &lt;a href="https://pixabay.com/es/users/Stevebidmead-249424/" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Steve Bidmead&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; en &lt;a href="https://pixabay.com/es/" target="_blank" rel="noopener"&gt;Pixabay&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="formación-de-iones"&gt;Formación de iones&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Tienden a &lt;strong&gt;ceder electrones&lt;/strong&gt;, formando &lt;strong&gt;cationes&lt;/strong&gt; (iones con carga ➕).&lt;/p&gt;
&lt;h5 id="ejemplos-1"&gt;Ejemplos&lt;/h5&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;$\ce{Li} \longrightarrow \ce{Li+} + \ce{1 e-}$&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;$\ce{Mg} \longrightarrow \ce{Mg^2+} + \ce{2 e-}$&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;$\ce{Al} \longrightarrow \ce{Al^3+} + \ce{3 e-}$&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h3 id="semimetales"&gt;Semimetales&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Sólidos frágiles/quebradizos&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;aspecto metálico&lt;/strong&gt; que son &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Semiconductor" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;semiconductores&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; y &lt;strong&gt;se comportan como no metales&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-detalle-de-un-trozo-de-silicio-si-purificado-httpscommonswikimediaorgwikifilesiliconcrodajpg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Detalle de un trozo de **silicio** (Si) purificado. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SiliconCroda.jpg" srcset="
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/silicio_hu_ff743bbba5ddb478.webp 400w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/silicio_hu_8da71170605fc903.webp 760w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/silicio_hu_1fb2deb5ea883a0d.webp 1200w"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/silicio_hu_ff743bbba5ddb478.webp"
width="760"
height="528"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Detalle de un trozo de &lt;strong&gt;silicio&lt;/strong&gt; (Si) purificado. &lt;br&gt; &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SiliconCroda.jpg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SiliconCroda.jpg&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="no-metales"&gt;No metales&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Apariencia &lt;em&gt;apagada&lt;/em&gt;&lt;/strong&gt;, son &lt;strong&gt;malos conductores&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;calor&lt;/strong&gt; y de la &lt;strong&gt;electricidad&lt;/strong&gt; y son &lt;strong&gt;frágiles&lt;/strong&gt;. Pueden ser &lt;strong&gt;sólidos&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;líquidos&lt;/strong&gt; o &lt;strong&gt;gaseosos&lt;/strong&gt; a temperatura ambiente.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-muestra-de-azufre-s-httpscommonswikimediaorgwikifilesulfur-samplejpg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Muestra de **azufre** (S). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sulfur-sample.jpg" srcset="
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/azufre_hu_8942e4db0aae2d9c.webp 400w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/azufre_hu_3c6fbb1becbc9cec.webp 760w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/azufre_hu_986036036324588f.webp 1200w"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/azufre_hu_8942e4db0aae2d9c.webp"
width="760"
height="570"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Muestra de &lt;strong&gt;azufre&lt;/strong&gt; (S). &lt;br&gt; &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sulfur-sample.jpg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sulfur-sample.jpg&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="formación-de-iones-1"&gt;Formación de iones&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;Tienden a &lt;strong&gt;captar electrones&lt;/strong&gt;, formando &lt;strong&gt;aniones&lt;/strong&gt; (iones con carga ➖).&lt;/p&gt;
&lt;h5 id="ejemplos-2"&gt;Ejemplos&lt;/h5&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;$\ce{Cl} + \ce{1 e-} \longrightarrow \ce{Cl-}$&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;$\ce{O} + \ce{2 e-} \longrightarrow \ce{O^2-}$&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;$\ce{P} + \ce{3 e-} \longrightarrow \ce{P^3-}$&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h3 id="gases-nobles"&gt;Gases nobles&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;He, Ne, Ar, Kr, Xe y ☢️ Rn. &lt;strong&gt;Gases monoatómicos inodoros&lt;/strong&gt; e &lt;strong&gt;incoloros&lt;/strong&gt; que &lt;strong&gt;apenas reaccionan&lt;/strong&gt; químicamente, pues tienen &lt;strong&gt;ocho electrones&lt;/strong&gt; en su &lt;strong&gt;capa exterior&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-gases-nobles-brillando-dentro-de-frascos-de-vidrio-a-baja-presión-httpscommonswikimediaorgwikifileglowing_noble_gasesjpg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Gases nobles** brillando dentro de frascos de vidrio a baja presión. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Glowing_noble_gases.jpg" srcset="
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/gases-nobles_hu_6ffe13407db63a3f.webp 400w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/gases-nobles_hu_f399e2cf0652585.webp 760w,
/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/gases-nobles_hu_7b313612f3dc90c6.webp 1200w"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/gases-nobles_hu_6ffe13407db63a3f.webp"
width="760"
height="152"
loading="lazy" data-zoomable /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Gases nobles&lt;/strong&gt; brillando dentro de frascos de vidrio a baja presión. &lt;br&gt; &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Glowing_noble_gases.jpg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Glowing_noble_gases.jpg&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;</description></item><item><title>Enlace químico</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/enlace-quimico/</link><pubDate>Mon, 08 Sep 2025 11:15:02 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/enlace-quimico/</guid><description>&lt;h2 id="regla-del-octeto"&gt;Regla del octeto&lt;/h2&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;configuración más estable&lt;/strong&gt; para cualquier átomo es contar con &lt;strong&gt;ocho electrones&lt;/strong&gt; en la &lt;strong&gt;capa exterior&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;/blockquote&gt;
&lt;h3 id="excepciones"&gt;Excepciones&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Existen &lt;strong&gt;tres excepciones generales&lt;/strong&gt; a la regla del octeto:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Moléculas con un número impar de electrones, como el nitrógeno en NO o NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (7 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Moléculas en las que uno o más átomos poseen más de ocho electrones, como el fósforo en PCl&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; (10 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;) o el azufre en SF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; (12 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Moléculas en las que uno o más átomos poseen menos de ocho electrones, como el hidrógeno en H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (2 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;), el berilio en BeH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (4 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;) o el boro en BH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, BF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; o BCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (6 e&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;).&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;Los elementos tenderán a &lt;strong&gt;unirse&lt;/strong&gt; para completar su capa exterior, &lt;strong&gt;intercambiando&lt;/strong&gt; (cediendo/captando $\rightarrow$ enlace &lt;strong&gt;iónico&lt;/strong&gt;) o &lt;strong&gt;compartiendo electrones&lt;/strong&gt; (enlace &lt;strong&gt;covalente&lt;/strong&gt;), y así &lt;strong&gt;ganar estabilidad&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="estructuras-de-lewis"&gt;Estructuras de Lewis&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se trata de &lt;strong&gt;diagramas&lt;/strong&gt; que &lt;strong&gt;muestran&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;unión&lt;/strong&gt; entre los &lt;strong&gt;átomos&lt;/strong&gt; de una &lt;strong&gt;molécula&lt;/strong&gt; y los &lt;strong&gt;pares solitarios&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; que pueden existir en la molécula.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Las estructuras de Lewis muestran cada átomo y su posición en la estructura de la molécula usando su símbolo químico. Se dibujan líneas entre los átomos que están unidos entre sí (se pueden utilizar pares de puntos en lugar de líneas). El exceso de electrones que forman pares solitarios se representan como pares de puntos, y se colocan junto a los átomos.&lt;/p&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-1"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para ver cómo construir &lt;strong&gt;estructuras&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Lewis&lt;/strong&gt; &lt;strong&gt;paso a paso&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Dibujar la molécula de la forma más simétrica posible, colocando los elementos más electronegativos en los extremos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Rodear cada elemento del número de electrones de valencia ($N_\mathrm v$).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Calcular el número máximo de electrones de valencia cumpliendo la regla del octeto ($N_\mathrm{máx}$).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Calcular el número de electrones enlazados ($N_\mathrm{e} = N_\mathrm{máx} - N_\mathrm{v}$).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Calcular el número de electrones no enlazados ($N_\mathrm{ne} = N_\mathrm{v} - N_\mathrm{e}$).&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h3 id="ejemplos"&gt;Ejemplos&lt;/h3&gt;
&lt;h4 id="agua-h2o"&gt;Agua (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;/h4&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/Lewis-H2O.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="oxígeno-o2"&gt;Oxígeno (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;/h4&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/Lewis-O2.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h4 id="dióxido-de-carbono-co2"&gt;Dióxido de carbono (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;/h4&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/Lewis-CO2.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h2 id="enlace-iónico"&gt;Enlace iónico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Es un enlace que involucra la &lt;strong&gt;atracción electrostática&lt;/strong&gt; entre &lt;strong&gt;iones&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;signo opuesto&lt;/strong&gt;. Los &lt;strong&gt;iones&lt;/strong&gt; son &lt;strong&gt;átomos&lt;/strong&gt; con &lt;strong&gt;carga eléctrica&lt;/strong&gt;, que puede ser &lt;strong&gt;negativa&lt;/strong&gt; (aniones) en caso de haber &lt;strong&gt;captado&lt;/strong&gt; (ganado) &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt;, o &lt;strong&gt;positiva&lt;/strong&gt; (cationes) en caso de haber &lt;strong&gt;cedido&lt;/strong&gt; (perdido) &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;El &lt;strong&gt;enlace iónico&lt;/strong&gt; suele darse &lt;strong&gt;entre metales&lt;/strong&gt; (tienden a ceder electrones) &lt;strong&gt;y no metales&lt;/strong&gt; (tienden a captar electrones).&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-representación-de-la-unión-iónica-entre-el-litio-li-y-el-flúor-f-para-formar-el-fluoruro-de-litio-lif-el-litio-cede-fácilmente-su-único-electrón-de-valencia-a-un-átomo-de-flúor-que-acepta-el-electrón-donadoadaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifileionic_bondingsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Representación de la **unión iónica** entre el **litio** (Li) y el **flúor** (F) para formar el **fluoruro de litio** (LiF). El litio cede fácilmente su único electrón de valencia a un átomo de flúor, que acepta el electrón donado.
Adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ionic_bonding.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/enlace-ionico.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Representación de la &lt;strong&gt;unión iónica&lt;/strong&gt; entre el &lt;strong&gt;litio&lt;/strong&gt; (Li) y el &lt;strong&gt;flúor&lt;/strong&gt; (F) para formar el &lt;strong&gt;fluoruro de litio&lt;/strong&gt; (LiF). El litio cede fácilmente su único electrón de valencia a un átomo de flúor, que acepta el electrón donado.&lt;br&gt;Adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ionic_bonding.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ionic_bonding.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/Lewis-LiF.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="propiedades-de-las-sustancias-iónicas"&gt;Propiedades de las sustancias iónicas&lt;/h3&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Debido a las &lt;strong&gt;intensas fuerzas electrostáticas&lt;/strong&gt; entre los iones, suelen tener &lt;strong&gt;temperaturas&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;fusión&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ebullición&lt;/strong&gt; muy &lt;strong&gt;elevadas&lt;/strong&gt;, por lo que la mayoría son &lt;strong&gt;sólidos cristalinos&lt;/strong&gt; a &lt;strong&gt;temperatura ambiente&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;figure id="figure-cristal-de-cloruro-de-sodio-sal-común-nacl--rightarrow-sodio-na--rightarrow-cloro-cl-httpsfreesvgorgsodium-chloride-crystal"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Cristal** de **cloruro de sodio** (sal común, NaCl). 🔵 $\rightarrow$ sodio (Na); 🟢 $\rightarrow$ cloro (Cl). https://freesvg.org/sodium-chloride-crystal"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/cristal.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Cristal&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;cloruro de sodio&lt;/strong&gt; (sal común, NaCl). &lt;br&gt; 🔵 $\rightarrow$ sodio (Na); 🟢 $\rightarrow$ cloro (Cl). &lt;br&gt; &lt;a href="https://freesvg.org/sodium-chloride-crystal" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://freesvg.org/sodium-chloride-crystal&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Ante &lt;strong&gt;golpes&lt;/strong&gt;, el &lt;strong&gt;alineamiento&lt;/strong&gt; de los &lt;strong&gt;iones&lt;/strong&gt; positivos y negativos &lt;strong&gt;puede perderse&lt;/strong&gt;, por lo que son muy &lt;strong&gt;frágiles&lt;/strong&gt;, aunque también muy &lt;strong&gt;duros&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Fundidos&lt;/strong&gt; o en &lt;strong&gt;disolución&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;conducen&lt;/strong&gt; la &lt;strong&gt;corriente eléctrica&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="enlace-covalente"&gt;Enlace covalente&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Es un enlace químico que implica la &lt;strong&gt;compartición&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;pares&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; entre átomos. El &lt;strong&gt;enlace covalente&lt;/strong&gt; suele darse &lt;strong&gt;entre no metales&lt;/strong&gt; (tendencia a captar electrones).&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-representación-de-la-unión-covalente-entre-dos-átomos-de-flúor-f-para-formar-f2-con-un-par-de-electrones-compartidos-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilecovalent_bond_fluorinesvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Representación de la **unión covalente** entre dos átomos de **flúor** (F) para formar F2, con un par de electrones compartidos. Adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Covalent_bond_fluorine.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/enlace-covalente.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Representación de la &lt;strong&gt;unión covalente&lt;/strong&gt; entre dos átomos de &lt;strong&gt;flúor&lt;/strong&gt; (F) para formar F&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, con un par de electrones compartidos. Adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Covalent_bond_fluorine.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Covalent_bond_fluorine.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="propiedades-de-las-sustancias-covalentes-moleculares"&gt;Propiedades de las sustancias covalentes moleculares&lt;/h3&gt;
&lt;figure id="figure-representación-esquemática-en-3d-de-una-molécula-de-sacarosa--rightarrow-carbono-c--rightarrow-oxígeno-o--rightarrow-hidrógeno-h-fuente-httpscommonswikimediaorgwikifilesucrose_moleculesvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Representación esquemática en 3D de una **molécula** de **sacarosa**. ⚫ $\rightarrow$ carbono (C); 🔴 $\rightarrow$ oxígeno (O); ⚪ $\rightarrow$ hidrógeno (H). Fuente: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sucrose_molecule.svg"
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/elementos-compuestos-2ESO-3ESO/molecula.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Representación esquemática en 3D de una &lt;strong&gt;molécula&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;sacarosa&lt;/strong&gt;. &lt;br&gt; ⚫ $\rightarrow$ carbono (C); 🔴 $\rightarrow$ oxígeno (O); ⚪ $\rightarrow$ hidrógeno (H). &lt;br&gt;Fuente: &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sucrose_molecule.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sucrose_molecule.svg&lt;/a&gt;
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Debido a las &lt;strong&gt;débiles interacciones entre moléculas&lt;/strong&gt; covalentes, suelen tener &lt;strong&gt;temperaturas&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;fusión&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ebullición bajas&lt;/strong&gt; (muchos compuestos covalentes son &lt;strong&gt;líquidos&lt;/strong&gt; o &lt;strong&gt;gases&lt;/strong&gt; a &lt;strong&gt;temperatura ambiente&lt;/strong&gt;).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;En estado sólido son compuestos &lt;strong&gt;blandos&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;frágiles&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Son &lt;strong&gt;malos conductores&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;calor&lt;/strong&gt; y de la &lt;strong&gt;electricidad&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h4 id="simulación"&gt;Simulación&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Construye moléculas&lt;/strong&gt; con la siguiente &lt;strong&gt;simulación&lt;/strong&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;iframe src="https://phet.colorado.edu/sims/html/build-a-molecule/latest/build-a-molecule_es.html" width="100%" height="600" scrolling="no" allowfullscreen&gt;&lt;/iframe&gt;
&lt;h3 id="propiedades-de-las-sustancias-covalentes-cristalinas"&gt;Propiedades de las sustancias covalentes cristalinas&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Las &lt;strong&gt;sustancias covalentes cristalinas&lt;/strong&gt; contienen un gran número de &lt;strong&gt;átomos neutros&lt;/strong&gt; unidos entre sí mediante &lt;strong&gt;enlaces covalentes&lt;/strong&gt;, formando &lt;strong&gt;láminas bidimensionales&lt;/strong&gt;, como el grafito o el grafeno, o &lt;strong&gt;estructuras tridimensionales&lt;/strong&gt;, como el 💎 diamante o el cuarzo.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-estructura-cristalina-del-grafito-formado-por-capas-de-grafeno-átomos-de-carbono-c-unidos-mediante-enlaces-covalentes-en-una-red-hexagonalfuente-httpscommonswikimediaorgwikifilegraphit_gittersvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Estructura cristalina del **grafito**, formado por capas de **grafeno** (átomos de **carbono**, C, unidos mediante **enlaces covalentes** en una red hexagonal).
Fuente: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Graphit_gitter.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/grafito-grafeno.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Estructura cristalina del &lt;strong&gt;grafito&lt;/strong&gt;, formado por capas de &lt;strong&gt;grafeno&lt;/strong&gt; (átomos de &lt;strong&gt;carbono&lt;/strong&gt;, C, unidos mediante &lt;strong&gt;enlaces covalentes&lt;/strong&gt; en una red hexagonal).&lt;br&gt;Fuente: &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Graphit_gitter.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Graphit_gitter.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;figure id="figure-estructura-tetraédrica-del-diamante--formado-por-átomos-de-carbono-c-unidos-mediante-enlaces-covalentes-fuente-httpswwwphysics-in-a-nutshellcomarticle13diamond-structure"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Estructura tetraédrica del **diamante** 💎, formado por átomos de **carbono** (C) unidos mediante **enlaces covalentes**. Fuente: https://www.physics-in-a-nutshell.com/article/13/diamond-structure."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/diamante.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Estructura tetraédrica del &lt;strong&gt;diamante&lt;/strong&gt; 💎, formado por átomos de &lt;strong&gt;carbono&lt;/strong&gt; (C) unidos mediante &lt;strong&gt;enlaces covalentes&lt;/strong&gt;. Fuente: &lt;a href="https://www.physics-in-a-nutshell.com/article/13/diamond-structure" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.physics-in-a-nutshell.com/article/13/diamond-structure&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Debido a los &lt;strong&gt;fuertes enlaces covalentes&lt;/strong&gt; entre los átomos, suelen tener &lt;strong&gt;temperaturas&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;fusión&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ebullición altas&lt;/strong&gt;, por lo que son &lt;strong&gt;sólidos&lt;/strong&gt; a &lt;strong&gt;temperatura ambiente&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Son sustancias muy &lt;strong&gt;duras&lt;/strong&gt; aunque &lt;strong&gt;frágiles&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Suelen ser &lt;strong&gt;malos conductores&lt;/strong&gt; (no así el grafito o el grafeno).&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="enlace-metálico"&gt;Enlace metálico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;El &lt;strong&gt;enlace metálico&lt;/strong&gt; es el enlace químico que &lt;strong&gt;mantiene unidos&lt;/strong&gt; a los &lt;strong&gt;átomos&lt;/strong&gt; de un &lt;strong&gt;metal&lt;/strong&gt; entre sí. Surge de la &lt;strong&gt;atracción electrostática&lt;/strong&gt; entre los &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; de conducción y los &lt;strong&gt;cationes&lt;/strong&gt; metálicos.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-esquema-de-enlace-metálico-con-los-cationes-en-posiciones-fijas-y-los-electrones-moviéndose-libremente-en-una-nube-fuente-httpscommonswikimediaorgwikifilemetalic_bond_modelsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="Esquema de **enlace metálico**, con los **cationes** en **posiciones fijas** y los **electrones moviéndose libremente** en una ***nube***. Fuente: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Metalic_bond_model.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/enlace-metalico.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
Esquema de &lt;strong&gt;enlace metálico&lt;/strong&gt;, con los &lt;strong&gt;cationes&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;posiciones fijas&lt;/strong&gt; y los &lt;strong&gt;electrones moviéndose libremente&lt;/strong&gt; en una &lt;em&gt;&lt;strong&gt;nube&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;. Fuente: &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Metalic_bond_model.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Metalic_bond_model.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="propiedades-de-las-sustancias-metálicas"&gt;Propiedades de las sustancias metálicas&lt;/h3&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Apariencia brillante&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Son &lt;strong&gt;buenos conductores&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;calor&lt;/strong&gt; y de la &lt;strong&gt;electricidad&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Forman &lt;strong&gt;aleaciones&lt;/strong&gt; con otros metales.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;Tienden&lt;/strong&gt; a &lt;strong&gt;ceder&lt;/strong&gt; (perder) &lt;strong&gt;electrones&lt;/strong&gt; al reaccionar con otras sustancias.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;La mayoría son &lt;strong&gt;sólidos&lt;/strong&gt; a temperatura ambiente (&lt;strong&gt;Hg&lt;/strong&gt; es 💧).&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Construye un &lt;strong&gt;detector&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;conductividad&lt;/strong&gt; con &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/detector-de-conductividad/"&gt;esta genial &lt;strong&gt;práctica&lt;/strong&gt; de la mano de &lt;strong&gt;Miguel Quiroga&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="fuerzas-intermoleculares"&gt;Fuerzas intermoleculares&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Las &lt;strong&gt;fuerzas intermoleculares&lt;/strong&gt; son las &lt;strong&gt;fuerzas&lt;/strong&gt; que existen &lt;strong&gt;entre&lt;/strong&gt; las &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt;, incluyendo las fuerzas de atracción o repulsión que actúan entre las moléculas y otros tipos de partículas vecinas, por ejemplo, átomos o iones. Las fuerzas intermoleculares son &lt;strong&gt;débiles en relación con&lt;/strong&gt; las &lt;strong&gt;fuerzas intramoleculares&lt;/strong&gt; (las que mantienen unida una molécula).&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-atracción-intermolecular-entre-moléculas-de-cloruro-de-hidrógeno-hcl-traducida-y-adaptada-de-httpswwwcourseherocomsgorganic-chemistryintermolecular-forces"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Atracción intermolecular** entre moléculas de **cloruro de hidrógeno**, HCl. Traducida y adaptada de https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/fuerzas-intermoleculares.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Atracción intermolecular&lt;/strong&gt; entre moléculas de &lt;strong&gt;cloruro de hidrógeno&lt;/strong&gt;, HCl. Traducida y adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;h3 id="enlaces-de-hidrógeno"&gt;Enlaces de hidrógeno&lt;/h3&gt;
&lt;div class="alert alert-warning"&gt;
&lt;div&gt;
No confundir con los llamados &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/11/12/normas-de-ortografia-en-fisica-y-quimica/#3-enlaces-de-hidr%c3%b3geno-vs-puentes-de-hidr%c3%b3geno"&gt;&lt;strong&gt;puentes de hidrógeno&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;Son las &lt;strong&gt;fuerzas&lt;/strong&gt; intermoleculares más &lt;strong&gt;intensas&lt;/strong&gt;. Se dan entre moléculas que contienen átomos de &lt;strong&gt;hidrógeno&lt;/strong&gt; unidos a átomos de &lt;strong&gt;nitrógeno&lt;/strong&gt; (N), &lt;strong&gt;oxígeno&lt;/strong&gt; (O) o &lt;strong&gt;flúor&lt;/strong&gt; (F).&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-enlaces-de-hidrógeno-entre-átomos-de-h-y-o-en-moléculas-de-agua-h2o-traducida-y-adaptada-de-httpswwwcourseherocomsgorganic-chemistryintermolecular-forces"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Enlaces de hidrógeno** entre átomos de H y O en moléculas de **agua** (H2O). Traducida y adaptada de https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/media/enlace-quimico-4ESO/enlaces-hidrogeno.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Enlaces de hidrógeno&lt;/strong&gt; entre átomos de H y O en moléculas de &lt;strong&gt;agua&lt;/strong&gt; (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O). Traducida y adaptada de &lt;a href="https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://www.coursehero.com/sg/organic-chemistry/intermolecular-forces/&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;p&gt;Los &lt;strong&gt;enlaces&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;hidrógeno&lt;/strong&gt; son &lt;strong&gt;responsables&lt;/strong&gt; de:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Que el &lt;strong&gt;agua&lt;/strong&gt; (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) tenga una &lt;strong&gt;temperatura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;ebullición anormalmente alta&lt;/strong&gt; (100 °C a presión atmosférica).&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;La &lt;strong&gt;estructura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;proteínas&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;ácidos nucleicos&lt;/strong&gt;, como la &lt;strong&gt;doble hélice&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;ADN&lt;/strong&gt; 🧬.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;La &lt;strong&gt;estructura&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;polímeros&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>La Tierra y la Luna</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/la-tierra-y-la-luna/</link><pubDate>Thu, 03 Jul 2025 12:00:22 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/la-tierra-y-la-luna/</guid><description>&lt;p&gt;Desde que vi esta actuación supe que había que hacer algo con ella en clase. Pues bien, este es el resultado.
La actividad consiste en el visionado del recital y la posterior respuesta a unas preguntas muy básicas sobre el mismo.
Mi objetivo radica en mostrar al alumnado que la ciencia está en todos los lados, incluso puede estar en un poema.&lt;/p&gt;
&lt;video controls &gt;
&lt;source src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/la-tierra-y-la-luna/video.mp4" type="video/mp4"&gt;
&lt;/video&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Una sola sesión.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Individual o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-materiales-necesarios"&gt;💼 Materiales necesarios&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Visionado del &lt;a href="video.mp4"&gt;recital&lt;/a&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Lectura del &lt;a href="https://docs.google.com/document/d/11T5gn1vLzF40-hmPC44welICaAcvB6vWzZoHbZqOfyM/edit?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener"&gt;poema&lt;/a&gt; y posterior respuesta a las preguntas.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>Bengalas de colores</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/bengalas-de-colores/</link><pubDate>Tue, 18 Mar 2025 09:32:04 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/bengalas-de-colores/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://miguelquiroga.es/laboratorio/bengalas-de-colores" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Experimento&lt;/strong&gt; publicado originalmente&lt;/a&gt; en la magnífica &lt;strong&gt;página web&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/"&gt;Miguel Quiroga&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="introducción"&gt;Introducción&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En esta actividad los participantes experimentarán haciendo &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Bengala_%28pirotecnia%29" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;bengalas&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; de colores para poder ver las &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Ensayo_a_la_llama" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;llamas&lt;/strong&gt; de diferentes &lt;strong&gt;metales&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="objetivos"&gt;Objetivos&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Entender cómo las diferentes sales afectan al color de la llama.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Visualizar llamas de distintos colores mediante la fabricación de bengalas.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Comparar los colores de la llama producidas por sales de boro, cobre y sodio.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h2 id="materiales"&gt;Materiales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Sal de boro (&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/%c3%81cido_b%c3%b3rico" target="_blank" rel="noopener"&gt;ácido bórico&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Sal de cobre (&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Sulfato_de_cobre%28II%29" target="_blank" rel="noopener"&gt;sulfato de cobre(II)&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Sal de sodio (&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Cloruro_de_sodio" target="_blank" rel="noopener"&gt;cloruro de sodio&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Cola blanca&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Palos de brochetas&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Mechero&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Etanol" target="_blank" rel="noopener"&gt;Alcohol&lt;/a&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="fundamento-científico"&gt;Fundamento científico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Las &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Sal_%28qu%c3%admica%29" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;sales&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; son compuestos inorgánicos que se forman cuando se combinan un metal con un no metal. Los electrones de un átomo tienden a distribuirse de tal forma que la energía del átomo sea la menor posible. A esto se le conoce como &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Estado_fundamental_%28f%c3%adsica%29" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;estado&lt;/strong&gt; de mínima energía o &lt;strong&gt;fundamental&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;. Cuando un átomo recibe energía, por ejemplo, calor, los electrones la absorben y suben a niveles energéticos superiores. El átomo pasa por tanto a estar en un &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Estado_excitado" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;estado excitado&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-transiciones-electrónicas-traducida-y-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifileabsorption_et_émission_d27énergie_par_un_atomesvghttpscommonswikimediaorgwikifileabsorption_et_c3a9mission_d27c3a9nergie_par_un_atomesvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="**Transiciones electrónicas**. Traducida y adaptada de [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Absorption_et_émission_d%27énergie_par_un_atome.svg](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Absorption_et_%C3%A9mission_d%27%C3%A9nergie_par_un_atome.svg)."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/bengalas-de-colores/transiciones-electronicas.svg"
loading="lazy" width="100%" class=" img-light" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;strong&gt;Transiciones electrónicas&lt;/strong&gt;. Traducida y adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Absorption_et_%C3%A9mission_d%27%C3%A9nergie_par_un_atome.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Absorption_et_émission_d%27énergie_par_un_atome.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;p&gt;Los diferentes niveles de energía están cuantizados. La energía del electrón no puede subir o bajar de forma continua sino a saltos entre niveles cuánticos. Ya que el estado excitado no es un estado estable, el electrón vuelve a su estado fundamental. Cuando esto ocurre, se libera un &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Fot%c3%b3n" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;fotón&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, es decir, &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Radiaci%c3%b3n_electromagn%c3%a9tica" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;radiación electromagnética&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; que formará el &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Espectro_de_emisi%c3%b3n" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;espectro&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;emisión&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La energía del fotón emitido es igual a la diferencia de energía entre el estado excitado y el fundamental y se relaciona con la radiación electromagnética mediante la ecuación&lt;sup id="fnref:1"&gt;&lt;a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;1&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt;:&lt;/p&gt;
$$
E = h\nu,
$$&lt;p&gt;donde $E$ es la energía del fotón, $h$ la constante de Planck y $\nu$ la frecuencia.&lt;/p&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;strong&gt;Aprende más&lt;/strong&gt; sobre el &lt;strong&gt;modelo&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Bohr&lt;/strong&gt; &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/4eso/modelos-atomicos/#modelo-de-bohr"&gt;aquí&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="procedimiento"&gt;Procedimiento&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Añadir la cola blanca a la punta de la brocheta y extender.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Introducir la brocheta en la sal sólida a analizar.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Dejar que seque.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Encender una llama de alcohol.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Poner la brocheta sobre la llama para ver el color.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="gaXWdHFg1dE" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
El &lt;a href="http://www.fqsaja.com" target="_blank" rel="noopener"&gt;Departamento de Física y Química del IES Valle del Saja&lt;/a&gt; nos mostraba también los &lt;strong&gt;espectros&lt;/strong&gt; a la &lt;strong&gt;llama&lt;/strong&gt; de varios elementos químicos en &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2020/07/08/pildoras-de-ciencia/#2-espectros-a-la-llama"&gt;esta &lt;strong&gt;píldora&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;ciencia&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class="footnotes" role="doc-endnotes"&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li id="fn:1"&gt;
&lt;p&gt;Esta ecuación, conocida como la &lt;strong&gt;relación&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Planck-Einstein&lt;/strong&gt;, fue elegida por el &lt;a href="https://perimeterinstitute.ca" target="_blank" rel="noopener"&gt;Perimeter Institute&lt;/a&gt; como &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/blog/2022/04/09/frenesi-de-la-fisica-la-batalla-de-las-ecuaciones/#13-relación-de-planck-einstein"&gt;una de las 16 ecuaciones que definen la Física&lt;/a&gt;.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:1" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>Detector de conductividad</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/detector-de-conductividad/</link><pubDate>Tue, 18 Mar 2025 09:32:04 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/detector-de-conductividad/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://miguelquiroga.es/laboratorio/detector-de-conductividad" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Experimento&lt;/strong&gt; publicado originalmente&lt;/a&gt; en la magnífica &lt;strong&gt;página web&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/"&gt;Miguel Quiroga&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="introducción"&gt;Introducción&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;En este experimento, construiremos un instrumento que nos permita detectar si una sustancia conduce o no la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Corriente_el%c3%a9ctrica" target="_blank" rel="noopener"&gt;corriente eléctrica&lt;/a&gt;. El dispositivo constará de una &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Pila_el%c3%a9ctrica" target="_blank" rel="noopener"&gt;pila&lt;/a&gt;, una &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Clema" target="_blank" rel="noopener"&gt;ficha de empalme&lt;/a&gt;, un &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Led" target="_blank" rel="noopener"&gt;LED&lt;/a&gt;, una &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Resistor" target="_blank" rel="noopener"&gt;resistencia&lt;/a&gt; y dos &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Electrodo" target="_blank" rel="noopener"&gt;electrodos&lt;/a&gt;. Estos dos electrodos serán los que toquen la sustancia a analizar. Si conduce la corriente, se cerrará el circuito y se iluminará el LED.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="objetivos"&gt;Objetivos&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Construir un instrumento sencillo para detectar la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Conductividad_el%c3%a9ctrica" target="_blank" rel="noopener"&gt;conductividad eléctrica&lt;/a&gt; de las sustancias.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Comprender el fundamento científico de la conductividad eléctrica.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Experimentar con diferentes sustancias para determinar si conducen o no la corriente eléctrica.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h2 id="materiales"&gt;Materiales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Pila de 9 V&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;LED&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Ficha de empalme de 4 canales&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Clavos de acero inoxidable&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Resistencia de entre 100 y 300 ohmios&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Destornillador&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Adaptador de pila&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="fundamento-científico"&gt;Fundamento científico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La conductividad eléctrica es la capacidad de una sustancia para transportar la corriente eléctrica. Las sustancias que conducen la corriente eléctrica se denominan &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Conductor_el%c3%a9ctrico" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;conductores eléctricos&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;. Las sustancias que no conducen la corriente eléctrica se denominan &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Aislamiento_el%c3%a9ctrico" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;aislantes eléctricos&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La conductividad eléctrica de una sustancia depende de la presencia de &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2eso-3eso/estructura-atomica/#iones"&gt;&lt;strong&gt;iones&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;. Los iones son átomos o moléculas que han perdido o ganado electrones. Los iones cargados positivamente se denominan &lt;strong&gt;cationes&lt;/strong&gt;. Los iones cargados negativamente se denominan &lt;strong&gt;aniones&lt;/strong&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Las sustancias que contienen iones libres son buenos conductores eléctricos. Esto se debe a que los iones libres pueden moverse libremente a través de la sustancia, transportando la corriente eléctrica.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Las sustancias que no contienen iones libres son malos conductores eléctricos o aislantes eléctricos. Esto se debe a que los electrones no pueden moverse libremente a través de la sustancia, por lo que no pueden transportar la corriente eléctrica.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Este dispositivo dispone de un LED que, cuando el circuito esté cerrado, se iluminará para indicar de la sustancia a analizar conduce la electricidad. Dicha sustancia se sitúa a modo de puente entre los dos electrodos, que inicialmente están aislados. Si la sustancia es conductora, los unirá, cerrando el circuito e iluminando el LED.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="procedimiento"&gt;Procedimiento&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Conectar la pila a la ficha de empalme.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conectar la resistencia.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conectar los electrodos.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conectar el LED.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conectar la pila.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="FVnKzWDiWpU" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;h2 id="ampliación"&gt;Ampliación&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Puede utilizarse una resistencia menor para que el LED brille más.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conviene analizar diferentes sustancias para ver si conducen o no la corriente.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>Tinta invisible con cúrcuma</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/tinta-invisible-con-curcuma/</link><pubDate>Tue, 18 Mar 2025 09:32:04 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/tinta-invisible-con-curcuma/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://miguelquiroga.es/laboratorio/tinta-invisible-con-curcuma" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Experimento&lt;/strong&gt; publicado originalmente&lt;/a&gt; en la magnífica &lt;strong&gt;página web&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/"&gt;Miguel Quiroga&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;p&gt;Las &lt;strong&gt;representaciones tridimensionales de moléculas&lt;/strong&gt; son posibles gracias a &lt;a href="https://3dmol.csb.pitt.edu" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;3Dmol.js&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;:&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Nicholas Rego and David Koes&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;3Dmol.js: molecular visualization with WebGL&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bioinformatics (2015) 31 (8): 1322–1324 &lt;a href="https://doi.org/10.1093/bioinformatics/btu829" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://doi.org/10.1093/bioinformatics/btu829&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="introducción"&gt;Introducción&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;¿Alguna vez has querido escribir un mensaje secreto que solo tú puedas leer? Con la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Curcuma_longa" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;cúrcuma&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, puedes hacerlo.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La cúrcuma es una especia que se utiliza en la cocina de muchas culturas del mundo y en esta actividad vamos a aprender a utilizarla como &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/acido-base/#indicadores-ácido-base"&gt;&lt;strong&gt;indicador&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;pH&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; para crear &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Tinta_invisible" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;tinta invisible&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="objetivos"&gt;Objetivos&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Comprender el &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/acido-base/#concepto-de-ph"&gt;&lt;strong&gt;concepto&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;pH&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Aprender a utilizar la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Curcuma_longa" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;cúrcuma&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; como &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/acido-base/#indicadores-ácido-base"&gt;&lt;strong&gt;indicador&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;pH&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Crear &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Tinta_invisible" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;tinta invisible&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; utilizando la cúrcuma.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h2 id="materiales"&gt;Materiales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Cúrcuma en polvo&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Alcohol&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Bicarbonato de sodio&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Cuencos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Agua&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Papel grueso&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Pinceles&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="fundamento-científico"&gt;Fundamento científico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La &lt;strong&gt;cúrcuma&lt;/strong&gt; es un pigmento amarillo que se encuentra en la raíz de la planta &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Curcuma_longa" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;em&gt;&lt;strong&gt;Curcuma longa&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;&lt;/a&gt;. La cúrcuma es soluble en alcohol, pero no en agua.
La cúrcuma presenta un compuesto químico, la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Curcumina" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;curcumina&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, que es sensible al pH. En soluciones &lt;strong&gt;ácidas&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;neutras&lt;/strong&gt;, la curcumina se vuelve amarilla, mientras que en soluciones &lt;strong&gt;alcalinas&lt;/strong&gt; (básicas), la curcumina se vuelve marrón.&lt;/p&gt;
&lt;figure id="figure-tautomería-ceto-enolhttpseswikipediaorgwikitautómerola_tautomería_ceto-enol-de-la-curcumina-adaptada-de-httpscommonswikimediaorgwikifilecurcumin_tautomerismsvg"&gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt="[Tautomería ceto-enol](https://es.wikipedia.org/wiki/Tautómero#La_tautomería_ceto-enol) de la curcumina. Adaptada de https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Curcumin_tautomerism.svg."
src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/4eso/tinta-invisible-con-curcuma/curcumina.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;figcaption&gt;
&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Taut%c3%b3mero#La_tautomer%c3%ada_ceto-enol" target="_blank" rel="noopener"&gt;Tautomería ceto-enol&lt;/a&gt; de la curcumina. Adaptada de &lt;a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Curcumin_tautomerism.svg" target="_blank" rel="noopener"&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Curcumin_tautomerism.svg&lt;/a&gt;.
&lt;/figcaption&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;details class="spoiler " id="spoiler-6"&gt;
&lt;summary&gt;Pincha aquí para &lt;strong&gt;interactuar&lt;/strong&gt; con estas &lt;strong&gt;moléculas&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;3D&lt;/strong&gt;&lt;/summary&gt;
&lt;p&gt;&lt;figure&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-cid='969516' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;figcaption&gt;Estructura &lt;em&gt;ceto&lt;/em&gt; (medio ácido) de la molécula de &lt;strong&gt;curcumina&lt;/strong&gt;, cuya fórmula química es C&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;.&lt;/figcaption&gt;
&lt;/figure&gt;
&lt;figure&gt;
&lt;div style="height: 300px; width: 100%; position: relative;" class="viewer_3Dmoljs" data-href='curcumina-enol.mol' data-backgroundalpha='0.0' data-style='stick;sphere:radius~0.5' data-spin='axis:y'&gt;&lt;/div&gt;
&lt;figcaption&gt;Estructura &lt;em&gt;enol&lt;/em&gt; (medio básico) de la molécula de &lt;strong&gt;curcumina&lt;/strong&gt;, cuya fórmula química es C&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;.&lt;/figcaption&gt;
&lt;/figure&gt;
&lt;/p&gt;
&lt;/details&gt;
&lt;h2 id="procedimiento"&gt;Procedimiento&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Prepara una disolución de cúrcuma disuelta en alcohol. Para ello, mezcla 1 cucharadita de cúrcuma en polvo con 3 cucharadas de alcohol.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Prepara una solución de bicarbonato de sodio disuelta en agua. Para ello, mezcla 1 cucharadita de bicarbonato de sodio con 3 cucharadas de agua.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Con un pincel, pinta con la disolución de bicarbonato sobre la cartulina. Esta será invisible.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Con otro pincel o bastoncillo, pinta sobre la cartulina con la disolución de cúrcuma.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Ahora se revelará gracias a la &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/acido-base/"&gt;&lt;strong&gt;reacción ácido-base&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; el mensaje secreto.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="ZMmFEZZezh4" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;h2 id="recursos-externos"&gt;Recursos externos&lt;/h2&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://revistas.uca.es/index.php/eureka/article/view/3884" target="_blank" rel="noopener"&gt;Experimentos sorprendentes de química con indicadores de pH caseros&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>Detección de vitamina C</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/2bach/quimica/deteccion-de-vitamina-c/</link><pubDate>Tue, 18 Mar 2025 09:32:04 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/practicas-laboratorio/2bach/quimica/deteccion-de-vitamina-c/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
&lt;a href="https://miguelquiroga.es/laboratorio/deteccion-de-vitamina-c" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Experimento&lt;/strong&gt; publicado originalmente&lt;/a&gt; en la magnífica &lt;strong&gt;página web&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;&lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/miguel-quiroga/"&gt;Miguel Quiroga&lt;/a&gt;&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="introducción"&gt;Introducción&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Vitamina_C" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;vitamina C&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; es muy importante para nuestro organismo. En esta actividad se estudiará como detectarla.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="objetivos"&gt;Objetivos&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Determinar la presencia de vitamina C.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Elaborar un papel reactivo sensible a la vitamina C.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;h2 id="materiales"&gt;Materiales&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Fuente de &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Yodo" target="_blank" rel="noopener"&gt;yodo&lt;/a&gt; (&lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Iodopovidona" target="_blank" rel="noopener"&gt;Betadine&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt;&lt;/a&gt;)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Agua&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Papel &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Agente_adsorbente" target="_blank" rel="noopener"&gt;adsorbente&lt;/a&gt;&lt;sup id="fnref:1"&gt;&lt;a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;1&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Vasos&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Sustancias a analizar
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Limón&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Naranja&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Zumo comercial&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Pastillas de vitamina C&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;h2 id="fundamento-científico"&gt;Fundamento científico&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Al reaccionar la vitamina C con el yodo se produce una &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/redox/"&gt;&lt;strong&gt;reacción rédox&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; que hace que el yodo pierda su color.&lt;/p&gt;
$$
\ce{C6H8O6 + I2 -&gt; C6H6O6 + 2H^+ + 2I^-}
$$&lt;h2 id="procedimiento"&gt;Procedimiento&lt;/h2&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Se ponen en un vaso con agua unas gotas de Betadine&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Se sumerge en él el papel adsorbente.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Se quita y se deja secar.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Se pone en cada vaso una muestra de la sustancia a analizar.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Se sumerge en él el papel adsorbente de la disolución anterior.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Si desaparece el color, hay vitamina C.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;script type="module" src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/@justinribeiro/lite-youtube@1/lite-youtube.min.js"&gt;&lt;/script&gt;
&lt;lite-youtube videoid="e6QMW_j5HQs" videoStartAt="0"&gt;&lt;/lite-youtube&gt;
&lt;div class="footnotes" role="doc-endnotes"&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li id="fn:1"&gt;
&lt;p&gt;Por ejemplo papel para acuarela. No confundir con &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Papel_absorbente" target="_blank" rel="noopener"&gt;papel absorbente&lt;/a&gt; como papel de cocina, ya que este puede absorber demasiado y acabar rompiéndose.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:1" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>¡Atrápalo!</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/2eso-3eso/atrapalo/</link><pubDate>Mon, 01 Apr 2024 18:15:25 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/2eso-3eso/atrapalo/</guid><description>&lt;div class="alert alert-thanks"&gt;
&lt;div&gt;
Agradecerle a &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/equipo/pablo-ortega-rodriguez/"&gt;Pablo Ortega Rodríguez&lt;/a&gt; que me haya cedido las imágenes para hacer el juego.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-objetivo"&gt;🎯 Objetivo&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Enseñar&lt;/strong&gt; el &lt;strong&gt;material&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;laboratorio&lt;/strong&gt; a nuestro alumnado.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-cómo-se-juega"&gt;🎲 Cómo se juega&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se juega en grupos de 3 alumnos y se reparte el mazo entero de cartas entre ellos. Tienen que poner cada uno sus cartas apiladas boca abajo y, uno a uno, van destapando la carta superior.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Si en la carta destapada el nombre del material de laboratorio está bien, han de coger un tótem (sirve un estuche) que se pondrá en el centro de la mesa. El primero que lo coja, gana un punto (aunque no haya sido él el que destapase la carta).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Se han introducido también 3 cartas extra como modificadores, para ganar dos puntos, para quitarle dos puntos a alguien y para cambiar el sentido del juego. Estas cartas las puede usar quien coja el totem cuando salgan.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Si se coge el tótem y el material está mal nombrado, se pierden 2 puntos.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-material-necesario"&gt;💼 Material necesario&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Un mazo de &lt;a href="cartas.pdf"&gt;&lt;strong&gt;cartas&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; por grupo.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>🐍🪜 Serpientes y escaleras</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/2eso/serpientes-y-escaleras/</link><pubDate>Mon, 01 Apr 2024 18:15:25 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/2eso/serpientes-y-escaleras/</guid><description>
&lt;figure &gt;
&lt;div class="d-flex justify-content-center"&gt;
&lt;div class="w-100" &gt;&lt;img alt=""
src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/juegos/2eso/serpientes-y-escaleras/tablero.svg"
loading="lazy" width="100%" /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/figure&gt;
&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Juego muy divertido para hacer un repaso del tema de &lt;strong&gt;energía&lt;/strong&gt;. Basado en el juego &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Serpientes_y_escaleras" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;serpientes y escaleras&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, con una mecánica muy sencilla.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-instrucciones"&gt;📜 Instrucciones&lt;/h2&gt;
&lt;h3 id="preparación"&gt;Preparación&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Se hacen grupos de 4 personas y cada grupo se divide en dos equipos. A cada equipo se le entrega una hoja de preguntas y respuestas. Cada equipo será encargado de preguntar al equipo contrario. (Las hojas se encuentran en los documentos para el alumnado).&lt;/p&gt;
&lt;h3 id="reglas"&gt;Reglas&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;Se lanza un dado y se avanza tantas casillas como marque el dado. El objetivo es llegar a la casilla 30. Una vez movida la ficha se responde a la pregunta correspondiente. Si se acierta, se queda en esa casilla, si no, se vuelve a la casilla de partida.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Si se cae en la base de una escalera hay que responder correctamente dos preguntas, la de la base y la de la cima. Si se responde bien a ambas, se puede ascender por la escalera. Si solo se responde bien la de la base, se avanza pero no se sube.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Si se cae en la cabeza de una serpiente hay que responder correctamente dos preguntas, la de la cabeza y la de la cola, si no se responden bien las dos, se cae hasta la cola de la serpiente.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Caer en medio de una serpiente o escalera no tiene ningún efecto.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Una sesión.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Grupos de 4 personas (juegan 2 contra 2).&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-materiales-necesarios"&gt;💼 Materiales necesarios&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Un &lt;a href="tablero.pdf"&gt;tablero&lt;/a&gt;&lt;sup id="fnref:1"&gt;&lt;a href="#fn:1" class="footnote-ref" role="doc-noteref"&gt;1&lt;/a&gt;&lt;/sup&gt; por equipo.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="https://docs.google.com/document/d/13-cPMUzhJTdiHVnrlwYPyrwVLP-rYmywYNd_4k0NuRY/edit?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener"&gt;Hoja 1&lt;/a&gt; de preguntas y respuestas.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;a href="https://docs.google.com/document/d/1jk46NPUocS-7c2Rlo4x2guGs5Hu_Kp-BNwsx4xG884c/edit?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener"&gt;Hoja 2&lt;/a&gt; de preguntas y respuestas.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;div class="footnotes" role="doc-endnotes"&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li id="fn:1"&gt;
&lt;p&gt;Adaptado de &lt;a href="https://www.chegg.com/homework-help/questions-and-answers/using-c-program-snake-ladder-game-two-players-human-player-computer-player-game-going-prog-q30822830" target="_blank" rel="noopener"&gt;aquí&lt;/a&gt; con vectores de &lt;a href="https://zeevector.com/snake-ludo-vector/" target="_blank" rel="noopener"&gt;aquí&lt;/a&gt;.&amp;#160;&lt;a href="#fnref:1" class="footnote-backref" role="doc-backlink"&gt;&amp;#x21a9;&amp;#xfe0e;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;</description></item><item><title>Cinemática de mierda</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/cinematica-de-mierda/</link><pubDate>Sat, 06 Sep 2025 11:03:42 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/cinematica-de-mierda/</guid><description>&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Os presento esta &lt;strong&gt;actividad&lt;/strong&gt; de &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/1bach/movimiento-parabolico/"&gt;&lt;strong&gt;cinemática&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; 100 % contextualizada (y algo escatológica) que repasa conceptos como el &lt;strong&gt;tiempo de vuelo&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;alcance&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;descomposición de velocidades&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;trayectoria parabólica&lt;/strong&gt;, todo ello envuelto en dos situaciones tan improbables como inolvidables:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;
&lt;li&gt;Un inocente picnic bajo un cielo traicionero: calcula a qué distancia cae el &amp;ldquo;recado&amp;rdquo; que te lanza un pájaro con muy mala leche.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Un estudio real (sí, real) sobre las heces proyectadas de los pingüinos emperador: velocidad, ángulo, alcance&amp;hellip; ¡y mamparas protectoras!&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;🧠 Ideal para practicar la cinemática con una sonrisa y hacer que los ejercicios cobren vida.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se puede hacer en parejas o de forma individual.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se resuelve en una o dos sesiones, dependiendo del nivel del grupo y las risas.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>Cuando la química burló al nazismo</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/cuando-la-quimica-burlo-al-nazismo/</link><pubDate>Thu, 03 Jul 2025 11:32:52 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/1bach/cuando-la-quimica-burlo-al-nazismo/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Os traigo una &lt;strong&gt;actividad&lt;/strong&gt; pensada para &lt;strong&gt;1.º&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Bachillerato&lt;/strong&gt; (o 2.º a modo de repaso 😉), &lt;strong&gt;adaptada&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;artículo&lt;/strong&gt; &lt;a href="https://radicalbarbatilo.blogspot.com/2015/07/cuando-la-quimica-burlo-al-nazismo.html" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;em&gt;&lt;strong&gt;Cuando la Química burló al nazismo&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;&lt;/a&gt;, que une &lt;strong&gt;historia&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;ciencia&lt;/strong&gt; y un toque de &lt;strong&gt;espionaje químico&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Partimos de un hecho real: cuando el químico &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/George_Hevesy" target="_blank" rel="noopener"&gt;George de Hevesy&lt;/a&gt; decidió esconder unas medallas Nobel disolviéndolas en &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Agua_regia" target="_blank" rel="noopener"&gt;agua regia&lt;/a&gt; para evitar que el régimen nazi las confiscara. A partir de ahí, el alumnado se mete en harina con ejercicios de estequiometría básica, cálculo de moles, concentración molar, volumen de gases… Todo con el hilo conductor de una historia que parece sacada de una peli de intriga, pero que ocurrió de verdad.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se puede hacer individualmente o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Ocupa unas dos sesiones de 50 min.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Ideal para repasar o aplicar contenidos del bloque de reacciones químicas con un enfoque narrativo que engancha. ¿Quién dijo que la Química era aburrida?&lt;/p&gt;</description></item><item><title>El extraño caso de Lucía</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/4eso/extrano-caso-lucia/</link><pubDate>Mon, 25 Mar 2024 10:24:11 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/4eso/extrano-caso-lucia/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Os presento &amp;ldquo;&lt;em&gt;El extraño caso de Lucía&lt;/em&gt;&amp;rdquo;, una &lt;strong&gt;actividad&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;síntesis&lt;/strong&gt; para trabajar los contenidos de &lt;strong&gt;cinemática&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;dinámica&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;fluidos&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;energía&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;4.º ESO&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;p&gt;La historia cuenta el caso de Lucía, una chica que presuntamente se suicidó y el alumnado tiene que ir avanzando capítulo a capítulo para descifrar la verdad.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Mi manera de proceder es organizar al alumnado en grupos (3 personas) y facilitarles los &lt;a href="extrano-caso-lucia-cap-1-2.pdf"&gt;capítulos 1 y 2&lt;/a&gt; y el &lt;a href="extrano-caso-lucia-informe-policial.pdf"&gt;informe policial&lt;/a&gt; con los datos de la investigación. Para obtener el siguiente capítulo, han de responder a las preguntas que se indican en la historia. Por cada uno que resuelven, obtienen el siguiente.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Espero que os guste y la disfrutéis.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>El jardín de los colores invisibles</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/el-jardin-de-los-colores-invisibles/</link><pubDate>Sat, 06 Sep 2025 10:34:41 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/el-jardin-de-los-colores-invisibles/</guid><description>&lt;div class="alert alert-heart"&gt;
&lt;div&gt;
Dedicado a todos los abuelos y abuelas del mundo y, en especial, a los míos. Por llevar por bandera la forma más pura de amor.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;A través de una historia íntima y cercana, el alumnado se adentra en el jardín de unos abuelos y en una pregunta tan sencilla como poderosa:&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;¿Por qué han cambiado de color las orquídeas? ¿Y cómo podría recuperarse ese violeta de antes?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A partir de este relato, se plantea una serie de ejercicios en los que el alumnado deberá:&lt;/p&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Comprender cómo &lt;strong&gt;ciertos pigmentos vegetales actúan como indicadores de pH&lt;/strong&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Aplicar el concepto de &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/acido-base/"&gt;&lt;strong&gt;equilibrio ácido-base&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt; en un contexto real.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Calcular &lt;strong&gt;p&lt;em&gt;K&lt;/em&gt;&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;&lt;/strong&gt;, interpretar &lt;strong&gt;valores de pH&lt;/strong&gt; y justificar cómo modificarlo químicamente.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Conectar la química con lo cotidiano, lo emocional y lo simbólico.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;
&lt;p&gt;🧠 Una propuesta para pensar, resolver&amp;hellip; y sentir.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Puede hacerse individualmente o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Duración estimada: una sesión de 50 min.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>La burla de los mares</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2eso/burla-mares/</link><pubDate>Mon, 25 Mar 2024 10:24:11 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2eso/burla-mares/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
En esta &lt;strong&gt;actividad&lt;/strong&gt; se presenta una &lt;strong&gt;historia&lt;/strong&gt; interactiva sobre 🏴‍☠️ &lt;strong&gt;piratas&lt;/strong&gt;, con la que trabajar los contenidos de &lt;strong&gt;cinemática&lt;/strong&gt; en &lt;strong&gt;2.º ESO&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;El alumnado comenzará con un único capítulo, el 1, y deberá resolver lo que ahí se plantea para conseguir el 2, y así sucesivamente.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Se dejan también las soluciones de la historia.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Una sola sesión.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Pequeño grupo 3–4 personas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-materiales-necesarios"&gt;💼 Materiales necesarios&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Una copia de cada &lt;a href="burla-mares-capitulos.pdf"&gt;capítulo&lt;/a&gt; por equipo.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Una copia de los &lt;a href="burla-mares-mapas.pdf"&gt;mapas&lt;/a&gt; por equipo.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>La libertad se oxidó</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/la-libertad-se-oxido/</link><pubDate>Sat, 06 Sep 2025 11:12:52 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/la-libertad-se-oxido/</guid><description>&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;A través de la historia de &lt;strong&gt;Anna Kowalska&lt;/strong&gt; (personaje ficticio), una joven inmigrante que llega a Nueva York en 1907, el alumnado se adentra en la Isla de Ellis, la Estatua de la Libertad&amp;hellip; y en una pregunta química clave:&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;¿Por qué es verde la Estatua de la Libertad si está hecha de cobre?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;La actividad incluye una parte narrativa que sirve como enganche y contexto, seguida de un ejercicio &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/quimica/redox/"&gt;rédox&lt;/a&gt; donde el alumnado debe identificar el proceso químico que transforma el cobre, ajustar las semirreacciones, determinar oxidante y reductor, y calcular el potencial estándar de la pila asociada.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Pensada para trabajar de forma individual o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Duración estimada: una sesión de 50 min (más si se amplía con experimental o debate).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;🧠 Una forma diferente de enseñar química redox&amp;hellip; con historia, con emoción y con sentido.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>La peste del estaño</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/la-peste-del-estano/</link><pubDate>Sat, 06 Sep 2025 15:46:41 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/quimica/la-peste-del-estano/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Os traigo una &lt;strong&gt;miniactividad&lt;/strong&gt; para &lt;strong&gt;2.º&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Bachillerato&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;adaptada&lt;/strong&gt; de &lt;a href="https://starcnc.blogspot.com/2016/12/los-miembros-del-equipo-de-scott-en-el.html" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;em&gt;&lt;strong&gt;Scott, Napoleón y la leyenda de la maldición del estaño&lt;/strong&gt;&lt;/em&gt;&lt;/a&gt;, que mezcla &lt;strong&gt;ciencia&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;historia&lt;/strong&gt; y un poco de &lt;strong&gt;mito&lt;/strong&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Hablamos de la &lt;a href="https://es.wikipedia.org/wiki/Peste_del_esta%c3%b1o" target="_blank" rel="noopener"&gt;peste del estaño&lt;/a&gt;, un fenómeno real que hace que este metal se transforme y se desmorone a bajas temperaturas, generando leyendas de botones caídos y órganos de iglesia desintegrados en invierno. Tras leer un texto breve pero muy curioso, el alumnado deberá aplicar lo aprendido sobre &lt;strong&gt;entalpía&lt;/strong&gt;, &lt;strong&gt;entropía&lt;/strong&gt; y &lt;strong&gt;espontaneidad&lt;/strong&gt; para calcular la temperatura a la que se produce este extraño cambio físico en el estaño.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se puede hacer en parejas o individualmente.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Ocupa una sesión de clase o puede utilizarse como ejercicio de cierre o ampliación.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Una forma original y sorprendente de conectar la termodinámica con un caso histórico que no deja indiferente.&lt;/p&gt;</description></item><item><title>La Tierra y la Luna</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/4eso/la-tierra-y-la-luna/</link><pubDate>Mon, 25 Mar 2024 10:30:20 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/4eso/la-tierra-y-la-luna/</guid><description>&lt;p&gt;Desde que vi esta actuación supe que había que hacer algo con ella en clase. Pues bien, este es el resultado.
La actividad consiste en el visionado del recital y la posterior respuesta a unas preguntas muy básicas sobre el mismo.
Mi objetivo radica en mostrar al alumnado que la ciencia está en todos los lados, incluso puede estar en un poema.&lt;/p&gt;
&lt;video controls &gt;
&lt;source src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/4eso/la-tierra-y-la-luna/video.mp4" type="video/mp4"&gt;
&lt;/video&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Una sola sesión.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Individual o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-materiales-necesarios"&gt;💼 Materiales necesarios&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Visionado del &lt;a href="video.mp4"&gt;recital&lt;/a&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Lectura del &lt;a href="https://docs.google.com/document/d/11T5gn1vLzF40-hmPC44welICaAcvB6vWzZoHbZqOfyM/edit?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener"&gt;poema&lt;/a&gt; y posterior respuesta a las preguntas.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>La Tierra y la Luna</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2eso-3eso/la-tierra-y-la-luna/</link><pubDate>Mon, 25 Mar 2024 10:24:11 +0100</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2eso-3eso/la-tierra-y-la-luna/</guid><description>&lt;p&gt;Desde que vi esta actuación supe que había que hacer algo con ella en clase. Pues bien, este es el resultado.
La actividad consiste en el visionado del recital y la posterior respuesta a unas preguntas muy básicas sobre el mismo.
Mi objetivo radica en mostrar al alumnado que la ciencia está en todos los lados, incluso puede estar en un poema.&lt;/p&gt;
&lt;video controls &gt;
&lt;source src="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2eso-3eso/la-tierra-y-la-luna/video.mp4" type="video/mp4"&gt;
&lt;/video&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Una sola sesión.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Individual o en parejas.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-materiales-necesarios"&gt;💼 Materiales necesarios&lt;/h2&gt;
&lt;ul&gt;
&lt;li&gt;Visionado del &lt;a href="video.mp4"&gt;recital&lt;/a&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Lectura del &lt;a href="https://docs.google.com/document/d/11T5gn1vLzF40-hmPC44welICaAcvB6vWzZoHbZqOfyM/edit?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener"&gt;poema&lt;/a&gt; y posterior respuesta a las preguntas.&lt;/li&gt;
&lt;/ul&gt;</description></item><item><title>Newton, El Principito y el asteroide B-612</title><link>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/fisica/newton-el-principito-y-el-asteroide-B-612/</link><pubDate>Wed, 02 Jul 2025 18:31:49 +0200</pubDate><guid>https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/actividades/2bach/fisica/newton-el-principito-y-el-asteroide-B-612/</guid><description>&lt;div class="alert alert-note"&gt;
&lt;div&gt;
Comparto con vosotros esta &lt;strong&gt;actividad adaptada&lt;/strong&gt; del &lt;strong&gt;artículo&lt;/strong&gt; &lt;a href="https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8444862" target="_blank" rel="noopener"&gt;&lt;strong&gt;Newton, el Principito y el asteroide B-612&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;, centrada en la &lt;strong&gt;Física&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;2.º&lt;/strong&gt; de &lt;strong&gt;Bachillerato&lt;/strong&gt;, en concreto en el bloque de &lt;a href="https://dev.fisiquimicamente.com/recursos-fisica-quimica/apuntes/2bach/fisica/interaccion-gravitatoria/"&gt;&lt;strong&gt;gravitación&lt;/strong&gt;&lt;/a&gt;.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;h2 id="-descripción-de-la-actividad"&gt;📜 Descripción de la actividad&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se trata de una secuencia de investigación sobre el asteroide B-612 de El Principito. En ella, el alumnado deberá investigar las características del mismo y razonar sobre si sería posible la vida en él.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-agrupamientos"&gt;👥 Agrupamientos&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Se realiza individualmente o en parejas a través de &lt;a href="https://classroom.amplify.com/activity/67e43d680d5ce5da8da08681?lang=es" target="_blank" rel="noopener"&gt;este enlace&lt;/a&gt;, que permitirá guiar el proceso de un modo secuencial.&lt;/p&gt;
&lt;h2 id="-temporalización"&gt;⏱️ Temporalización&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;La duración es de dos sesiones de 50 min.&lt;/p&gt;</description></item></channel></rss>